Home Subject Areas Samenleven Over SocioSite Zoek Banner Contact

De informationele revolutie - Industriële revolutie in z'n achteruit?

Herschikking van tijd-ruimtelijke structuren van arbeidsprocessen

Globalisering van produktieprocessen

Virtuele ondernemingen

Erosie van het model van de fabrieksarbeid

Inleiding Index Achtergronden



De aard en organisatie van de maatschappelijke arbeid heeft in de loop der eeuwen vele veranderingen ondergaan. Sinds het ontstaan van het industriële kapitalisme betekende werken voornamelijk het tegelijkertijd met andere werknemers samenwerken in een bepaalde ruimte. Dit principe van gelijktijdigheid en ruimtelijke geconcentreerdheid van de maatschappelijke arbeid is tegenwoordig lang niet meer zo vanzelfsprekend. De tijdsstructuren van de arbeid vertonen door toenemende flexibilisering een steeds grotere diversiteit, en de ruimtelijke structuren worden steeds verder gedeconcentreerd. Door het ontstaan van een globale informatieruimte kondigt zich een fundamentele verandering van de tijd-ruimtelijke figuratie van maatschappelijke arbeidsprocessen aan. Een toenemend aantal arbeidstaken in het produktieproces kan onafhankelijk van de conventionele tijd-ruimtelijke voorwaarden worden verricht. Dit impliceert een reeks drastische verandering van produktie- of arbeidsprocessen.

1 Globalisering van produktieprocessen

Door de beschikking over een wereldwijde informatieruimte ontstaat een sturingsniveau dat past bij de mate van de werkelijke globalisering van arbeidsprocessen. Dit globaliseringsproces heeft zich sinds de jaren zeventig aanzienlijk versneld. Voor het concurrentievermogen van grote ondernemingen is het tegenwoordig noodzakelijk, op alle deelmarkten van de wereldmarkt vertegenwoordigd te zijn. Er ontstaan ondernemingen die in een fijnmazig vlechtwerk van centrale sturing en decentrale verantwoording op wereldschaal toch coherent ageren. Door het ontstaan van een globale informatieruimte wordt deze ontwikkeling tweeledig gedynamiseerd, namelijk door: Voorbeelden hiervan zijn:

De globalisering van de arbeidsprocessen gaat gepaard met een structurele ontkoppeling van de bepalende grote ondernemingen van de binnenlandse vraag. Door de wereldomspannende netwerken van rijkdom, macht en informatie heeft de moderne natie-staat veel van zijn soevereinitiet verloren. De privatisering van publieke diensten en de ontmanteling van de verzorgingsstaat verbreken het historische compromis tussen kapitaal en arbeid. Deze ontwikkeling werpt fundamentele problemen op voor de institutionele sturing van economische processen, maakt politieke actoren die binnen nationale staten ageren tot 'slaven van de wereldmarkt'. Daarmee komt de vraag naar het uiteenvallen van het systeem van politieke sturing en van het economische systeem in nieuwe scherpte op de agenda.

Index


2 Virtuele ondernemingen & ontbinding van het traditionele bedrijf

Ondernemingen spannen zich al jaren in om hun structuren te reorganiseren. Zij proberen de organisatorische structuren te differentiëren en kleine organisatorische eenheden ('profit centers') te vormen. Dit differentiatieproces is verbonden met een versterking van de centrale sturingsmechanismen op basis van omvattende informatiesystemen. Beide processen, de organisatorische differentiatie en de integratie via het informatiesysteem, vormen twee kanten van dezelfde medaille.

Met de toenemende uitbreiding van het informatieniveau kan het organisatorische differentiatieproces tot steeds fijner gedifferentieerde arbeidsstructuren leiden zowel in ruimtelijk als in temporeel opzicht. Produktieketens worden steeds minder gedefinieerd door de grenzen van het bedrijf; zij worden gevormd door het temporeel begrensde, informatietechnisch bemiddelde samenwerken van organisatorische eenheden op zeer verschillende lokaties. Dit zijn vaak juridisch zelfstandige ondernemingen of als winstcentra verzelfstandigde voormalige ondernemingsafdelingen. De mondiale onderneming is een netwerk van flexibele werkmaatschappijen, waarin de informatie supersnel circuleert en waarin kapitaal en arbeidskrachten op de meest profijtelijke manier over de hele wereld worden gecombineerd en gehergroepeerd. De differentiatie kan zo ver gaan dat iedere werknemer 'schijnzelfstandig' en vaak als telewerker in het arbeidsproces geïntegreerd is.

Daarmee worden de grondbepalingen van het arbeidsrecht en van de medezeggenschapswet uitgehold. Noodzakelijk is bijv. een nieuwe definitie van de status van de afhankelijke werknemer en van het bedrijfsbegrip [Riester 1995].

a Status van werknemers

De wereldwijde concurrentiedruk, de erosie van de tijd-ruimtelijke eenheid van het bedrijf en nieuwe vormen van arbeid zullen ertoe leiden dat de flexibilisering van de arbeidsverhouding zal toenemen.[1]

Het aantal flexibele banen stijgt spectaculair. Eenderde van de nieuwkomers op de arbeidsmarkt krijgt tegenwoordig in Nederland een flexibel arbeidscontract [Sociaal-economische dynamiek van CBS].[2] Van de gehele werkzame beroepsbevolking is 7 procent flexwerker (begin dit jaar werd dit aantal door CBS overigens al op 9 procent gesteld; voor vrouwen is dit 16% en voor jongeren tussen 15-24 jaar zelfs 22%). Flexibele arbeidscontracten duren korter dan één jaar, of ze verplichten de werknemer een wisselqend aantal uren per week te werken. De vraag is of het hoge percentage flexwerkers onder de nieuwkomers een voorbode is voor een spectaculaire groei van het aantal flexwerkers.[3]

De flexibilisering werkt daarbij in meerdere dimensies, bijv.:

Deze flexibilisering zal vooral gevolgen hebben voor de werknemersstatus. De klassieke normale arbeidsverhouding zal op den duur verdwijnen en vervangen worden door de meest uiteenlopende varianten van arbeidsverhoudingen zoals: Hieruit kunnen een aantal problemen ontstaan:
  1. individuele problemen voor de betrokken mensen: onzekerheid mbt inkomen en sociale zekerheid)[4],

  2. sociale springstof voor onze maatschappij, bijv. m.b.t. de sociale zekerheid van mensen bij ziekte, arbeidsongeschiktheid of bij ouderdom. Het verdwijnen van de vast arbeidsverhouding zal een van de meest dringende sociale problemen worden van de volgende eeuw, tenzij er tijdig wordt bijgestuurd (of liever gezegd: tegengestuurd).

b Zeggenschapsrechten

Er zijn grote problemen te verwachten voor het voortbestaan van medezeggenschapsrechten van de werknemers en voor de verdediging van hun sociaalpolitieke verworvenheden. Het ontstaan van multinationale ondernemingen had al geleid tot een verscherping van de onderlinge concurrentie van de afhankelijke werknemers en een uitholling van de medezeggenschapsrechten. Deze tendens zal nog sterker worden naarmate de arbeidsprocessen vluchtiger worden tegenover hun ruimtelijke en stoffelijke stucturen. Medezeggenschap op bedrijfsniveau veronderstelt immers het bestaan van een werkelijk bedrijf. Er moeten nieuwe vormen gevonden worden om de huidige mezeggenschapsrechten te behouden en uit te breiden op het nieuwe type van werknemers, de bedrijfsloze informatiewerknemers.

Index


3 Erosie van het klassieke model van de fabrieksarbeid

Industriële en Internet Revolutie
De internet revolutie zorgt voor een drastische omwenteling van de manier waarop we werken, leren, leven en spelen. Hoe verhoudt zich de Industriële Revolutie tot de Internet Revolutie? Zal de Internet Revolutie net zo'n groot effect op de maatschappij hebben als de Industriële Revolutie in de 18e eeuw. De gevolgen van de Internet Revolutie manifesteren zich slechts in éénderde van de tijd die de Industriële Revolutie hiervoor nodig had [Cisco/Henley Centre: The Impact of the Internet Economy in Europe, Juni 1999].
Europa bevindt zich in het middelpunt van deze diepingrijpende revolutie. In tegenstelling tot degenen die denken dat de internet-hausse op zijn retour is, zullen de ontwikkelingen op het gebied van internet-technologie de komende jaren in een stroomversnelling raken. "De huidige mogelijkheden van Internet-technologie verbleken in vergelijking met hetgeen de komende jaren op ons af komt" [James Richardson, President Cisco EMEA].

Het CISCO-rapport voorspelt een periode van sterke verandering van de wijze waarop we werken, leven, spelen en leren. Steeds meer mensen zullen sneller van baan wisselen en zich dus niet meer hun hele leven verbinden aan één werkgever. Ook winkelen via internet zal een sterke vlucht nemen, doordat men alle mogelijke producten, uiteenlopend van etenswaren tot verzekeringen, gemakkelijk online kan gaan bestellen.
Gezien de impact die het internet zal hebben op ons alledaagse leven, is de huidige hype rondom dit fenomeen nog maar net begonnen. De meeste onderzoekers verwachten veranderingen die net zo verreikend zijn als destijds de introductie van de stoommachine of de exploitatie van kolen.

Wat zijn de overeenkomsten tussen de Industriéle en de Internet Revolutie? Deze betreffen met name (a) een groei in welvaart en handel, (b) een toenemend belang van investeringen in buitenlanden, (c) veranderingen in arbeidsverhoudingen en (d) een massa migratie van het 'veld' naar de fabriek en daarna weer terug.

Het rapport doet tevens een aantal specifiek voorspellingen over de impact van internet op ons dagelijks leven, waaronder:

  1. Het ontstaan van nieuwe arbeidsvormen
    Omdat het internet een flexibele werkhouding stimuleert en aanzet tot minder rigide arbeidsstructuren, zal de komende jaren een nieuw type werknemer ontstaan. Een werknemer die regelmatig van baan verandert en over een brede reeks van vaardigheden beschikt. De belangrijkste nieuwe categorieën werknemers zijn:
    1. Performers - mensen die in staat zijn om de ideeën van anderen over te zetten in overtuigende informatie en argumenten;
    2. Narrators - mensen met het vermogen om uit de alsmaar toenemende hoeveelheid informatie een samenhangend verhaal te creëren;
    3. Maintainers - mensen met ervaring en kennis van de nieuwe technologie, over de wijze waarop deze het beste gebruikt kan worden en met het vermogen om problemen op te lossen;
    4. Operators - mensen die technologie gebruiken om gegevens in te voeren of bestanden te creëren, met slechts een beperkte kennis over de wijze waarop de technologie werkt of van de algemene processen waarvan deze deel uitmaakt.
    5. Interfacers - mensen die informatie, advies en ondersteuning kunnen bieden op het groeiende aantal punten waar kopers en verkopers elkaar ontmoeten. In de toekomst zou deze taak automatisch kunnen worden uitgevoerd met behulp van technologie, zonder dat de deelnemende partijen hiervan iets merken.
  2. Mannen zijn de drijvende kracht achter de nieuwe retail-revolutie
    Hoewel winkelen tot nu toe met name een favoriete bezigheid is van vrouwen, zullen het mannen zijn die de drijvende kracht vormen achter de volgende retail-revolutie. Van de mannen koopt 13 procent reeds via het internet, van de vrouwen is dit slechts 2 procent. Dit versterkt de algemeen geaccepteerde notie dat mannen over het algemeen niet van winkelen houden. Aangezien het internet een 'winkelparadijs' is voor mannen - omdat het sneller, minder omslachtig en anoniemer is en momenteel meer producten biedt die voor mannen interessant zijn - is het mogelijk dat er in de toekomst een verandering zal plaatsvinden in de rolverdeling tussen mannen en vrouwen, waarbij mannen vaker verantwoordelijk zijn voor het winkelen. Het rapport toont aan dat momenteel slechts 2 procent van de mannen en 6 procent van de vrouwen zich zorgen maakt over fraude wanneer zij online zoeken naar aanbiedingen. Consumenten menen dat de komende vijf jaar online winkelen de belangrijkste groeifactor zal zijn van het internet.
  3. Verandering in merkentrouw
    Over het algemeen hebben mensen het meeste vertrouwen in lokale merken: Philips in Nederland en Mercedes in Duitsland zijn goede voorbeelden van dit lokale vertrouwen. Dit zal echter veranderen. De consument van de toekomst zal waarschijnlijk meer vertrouwen hebben in merken die zij nog nooit op straat hebben gezien, zoals Sky TV. In Groot BrittanniŽ bijvoorbeeld, is de openbare omroeporganisatie BBC inmiddels é'én van de meest vertrouwde merknamen op het web, met een grote voorsprong op traditionele favorieten zoals McDonalds of Coca-Cola.
  4. Intelligente apparaten
    De huishoudelijke apparatuur van de toekomst zal zeer intelligent zijn. Er zijn al fabrikanten die koelkasten hebben aangekondigd met internet-schermen en intelligente microwave-ovens met barcode-lezers. Deze trend zal zich naar verwachting verder doorzetten. Binnen enkele jaren zullen intelligente apparaten algemeen verkrijgbaar zijn. Zo wordt er momenteel gewerkt aan een prototype van een huis dat is voorzien van de hiervoor noodzakelijke geavanceerde netwerktechnieken.
Het industriële ontwikkelingsmodel dat ten grondslag heeft gelegen aan de opkomst van het moderne kapitalisme werd gekenmerkt door een tijd-ruimtelijke concentratie van de arbeid. Geografisch gezien werd arbeid samengebald in een duurzame, technisch gemedieerde samenwerking op één lokatie (fabriek of kantoor). Temporeel gezien werden de arbeidstijden gestandaardiseerd en gehomogeneerd in een wettelijk geregelde 'normale arbeidsdag'. Door deze centralisatie van arbeid en deze massificatie in industriële centra ontstond niet alleen een scherpe scheidslijn tussen arbeid en niet-arbeid (werken en wonen), maar ook een steeds scherpere kloof tussen stad en platteland (urbanisatie, ontstaan van slaapsteden). Om de arbeidskrachten van hun woonhuizen naar hun fabrieken en kantoren te kunnen transporteren ontstond een uiterst intensief woon-werkverkeer. Elke werkdag komt er op de spitsuren een intensieve verkeersstroom opgang om de forensen van en naar hun werkplek te vervoeren. Verkeersopstoppingen en filevormingen zijn hiervan het gevolg, maar ook een verstikkende uitstoot van uitlaatgassen.

Er zijn veel tekens die erop wijzen dat het industriële ontwikkelingsmodel zijn beste tijd gehad heeft. Het lijkt wel alsof we aan het begin staan van een 'omgekeerde industriële revolutie'. Op diverse manieren wordt de eenduidigheid van de tijd-ruimtelijke structurering van de arbeid doorbroken. Met behulp van de moderne informatie- en telecommunicatietechnologie kan er tegenwoordig 'op afstand' en 'flexibel' worden gewerkt. Geografisch gezien wordt de arbeid steeds meer verspreid in temporeel begrensde, informatietechnisch gemedieerde samenwerking van organisatie-eenheden op verschillende lokaties. Temporeel gezien wordt de gestandaardiseerde normale arbeidstijd meer en meer vervangen door gediversifieerde flexibele arbeidstijden. De geuniformeerde tijdsstructuur van de industriële arbeid met zijn van te voren vastgelegde aanvang en einde lost zich op in een veel grotere diversiteit van flexibele, geïndividualiseerde werktijden. Deze deconcentratie van tijd en individualisering van arbeid zou wel eens het begin kunnen zijn van een relativering van de scheiding tussen werken en wonen als ook tussen stad en platteland. Voor sommige mensen die nu al een of andere vorm van telewerk verrichten (telethuisarbeid, werken in satelietkantoren of in telecentra) is dat al een realiteit.

De fabriek was het model voor een specifieke tijd-ruimtelijke eenheid van de industriële, commerciële en dienstverlenende arbeid. Het model van de fabrieksarbeid dat zo kenmerkend was voor het industriële ontwikkelingspatroon wordt in de fase van het informationele kapitalisme vervangen door het model van telearbeid. Een toenemend aantal taken in het arbeidsproces kan onafhankelijk van de conventionele tijd-ruimtelijke voorwaarden worden verricht. Welke gevolgen dit zal hebben voor de structuur van de maatschappelijke, organisationele en interactionele arbeidsverhoudingen is nog nauwelijks te overzien.

Schieten op bewegende doelen is altijd moeilijk. Sinds de opkomst van het kapitalisme werd arbeid steeds sterker geïdentificeerd met loonarbeid die buitenshuis, in fabrieken en kantoren werd verricht. De fabriek was het model voor een specifieke tijd-ruimtelijke eenheid van de industriële, commerciële en dienstverlenende arbeid. Door de moderne informatie- en telecommunicatietechnologie wordt de eenduidigheid van de tijd-ruimtelijke structuren van de loonarbeid doorbroken. Hierdoor worden tevens de scheidslijnen tussen arbeid en niet-arbeid steeds minder duidelijk. Steeds meer typen betaald werk worden tegenwoordig thuis verricht: telewerk, telecommunicatie en 'networking' hebben breuken geslagen in het klassieke model van de fabrieksarbeid. Zowel de eenheid van arbeidstijd ('from nine to five') als de eenheid van ruimte (de fabriek, het kantoor) worden hierdoor steeds verder doorbroken.

Omgekeerde industriële revolutie?

We beginnen steeds meer te wennen aan een wereld waarin communicatie wereldwijd ('globaal') en direct ('instantelijk') kan zijn. Hierdoor worden de tijd-ruimtelijke structuren van arbeid fundamenteel veranderd, zeker waar het informatieverwerking betreft. De verspreiding van de moderne computertechnologie heeft nieuwe industrieën mogelijk gemaakt die op wereldwijde en uiterst snelle wijze informatie kunnen verzamelen, verwerken, bewerken en verzenden. Zowel ruimte als tijd worden hierdoor gecomprimeerd. Dit heeft geresulteerd in een dramatische groei van commerciële dienstverlening, zoals banken, verzekeringsmaatschappijen, reisbureaus en softwarebedrijven. Of de door velen verwachte groei van tele-thuiswerk daadwerkelijk zo'n vlucht zal nemen, valt nog te bezien. We moeten ons niet laten verleiden om de potentiële gevolgen van de moderne high-tech voor te stellen als onvermijdelijke consequenties. Maar we moeten in ieder geval niet de ogen sluiten voor het feit dat er zeer belangrijke verschuivingen optreden in de tijd-ruimtelijke structurering van de arbeid. Hierdoor vervagen de schijnbaar duidelijke scheidslijnen tussen arbeid en niet-arbeid, en is derhalve het arbeidsbegrip aan een grondige revisie toe [zie: Arbeid - een lastig en omstreden begrip].

De betekenissen van 'thuis' en 'werk' zullen veranderen in die mate dat het onderscheid tussen beide vervaagt. Meer dan een eeuw lang zijn sociale en psychologische constructies gebaseerd op temporele en fysieke scheiding tussen wonen en werken. Deze constructies worden door telewerk en andere teleactiviteiten ter discussie gesteld. Wanneer 'thuis' een werkplaats wordt, vervagen de scheidslijnen tussen werk en gezin, werkplaats en thuis, publieke en private sfeer.

De uitbouw van diverse vormen van telewerk werpt een reeks fundamentele vragen op. Vragen over (1) welke werknemers van de voordelen van telewerk kunnen profiteren en wie niet, en (2) hoe het staat met de belangenbehartiging van werknemers.

Bovendien werpen deze nieuwe arbeidsvormen fundamentele vragen op over de organisatie van de structuren van belangenbehartiging en eisen ook een omdenken van de kant van de ondernemingsraden en medezeggenschapsorganen.

Inleiding Index Achtergronden

Index


Noten

[1] Sinds 1 januari 1996 is de Arbeidstijdenwet (ATW) van kracht die de uit 1919 daterende Arbeidswet vervangt. De ATW sluit aan op de moderne wetgeving inzake veiligheid, gezondheid en welzijn van werknemers (Arbowet). Daarnaast biedt de ATW ruimere mogelijkheden voor werknemers 'om arbeid te kunnen combineren met zorgtaken en/of andere verantwoordelijkheden die zij buiten de arbeid hebben'. Werknemers en werkgevers krijgen bovendien meer ruimte om in overleg de werktijden in te vullen. De nieuwe wet bergt vooral ook het gevaar in zich dat oude tijden gaan herleven: een verkapte overwerkplicht, verlenging van nachtdiensten en meer weekendarbeid. BUITELAAR [Volkskrant 17.2.96] verwacht dat er binnenkort contactadvertenties verschijnen in de trant van: 'Vrouw, relatie verbroken wegens onverenigbare roosters, zoekt partner met vrije maandag en zaterdag'.

[2] Onder nieuwkomers verstaat het CBS: schoolverlaters, herintredende vrouwen en werklozen die een baan vinden.

[3] Het CBS is hierover voorzichtig omdat er nogal wat tijdelijke contracten dienen als een verlengde proeftijd. Flexwerkers worden dan, met enige vertraging, alsnog vaste krachten. Bovendien tellen scholieren en studenten met een bijbaantje ook mee als nieuwkomer, mits ze een baantje hebben van twaalf uur per week of meer.

Uit hetzelfde rapport blijkt ook dat werknemers langer bij dezelfde baas blijven. In 1992 duurde het gemiddelde dienstverband 8,4 jaar. Dat was in 1995 opgelopen naar 9 jaar. Dat is opmerkelijk want het kabinet prbeert de mobiliteit van werknemers te vergroten. Kortom: de werknemers zijn de laatste jaren 'honkvaster' geworden [organisatie-adviesbureau Coopers & Lybrand en Berenschot]. Dat werknemers minder gemakkelijk van baan veranderen is een tegendraadse ontwikkeling. De groei van het aantal flexibele arbeidscontracten zou juist moeten leiden tot een vermindering van de gemiddelde duur van een dienstverband. Bovendien komen er steeds meer groepen op de arbeidsmarkt die relatief vaak van baan wisselen. Vooral de vergrijzing is debet aan het feit dat werknemers langer bij dezelfde baan blijven.

Van de nieuwkomers op de arbeidsmarkt is inmiddels de helft vrouw. Maar dit betekent niet dat de helft van de werknemers straks vrouw zal zijn, want vrouwen verlaten de arbeidsmarkt relatief vaak. Hetzij doordat ze werkloos worden, hetzij doordat ze vrijwillig met werken stoppen.

[4] Uit FNV onderzoek blijkt dat 55% van de ondervraagden positief staat tegenover flexibilisering in het algemeen, maar dat tevens 59% beducht is voor meer werkdruk door flexibilisering (angst voor de 'tempocratie').

Index


Home Subject Areas Samenleven Over SocioSite Zoek Banner Contact

@1997-2014
dr. Albert Benschop
Universiteit van Amsterdam
Laatst gewijzigd: 15 September, 2013