Home | Economic Sociology | Contact

---

Transactiekosten in de Economische Sociologie

Albert Benschop

2 Gedragsmatige vooronderstellingen: 'the contractual man'

2.1 Beperkte rationaliteit

"The capacity of the human mind for formulating and solving complex problems is very small compared with the size of the problems whose solution is required for objectively rational behavior in the real world" [Simon 1957:198 - Models of Man].

Het vermogen van mensen om complexe problemen te formuleren en op te lossen is beperkt. Beperkte rationaliteit refereert aan menselijk gedrag dat "intentioneel rationeel is, maar slechts op een beperkte wijze" [Simon 1961:xxiv].[3] Beperkte rationaliteit moet niet worden verward met nonrationaliteit of irrationaliteit.[4] De beperking van menselijke rationaliteit vloeit voort uit neurofysiologische en taallimieten.

• De fysieke grenzen nemen de vorm aan van grenzen aan het menselijk vermogen om informatie zonder fouten te ontvangen, op te slaan, op te roepen en te verwerken. De cognitieve competenties van mensen zijn dus beperkt: mensen zijn beperkt in kennis, vooruitzicht, vaardigheid en tijd. En juist daarom zijn organisaties nuttige instrumenten om bepaalde doelen te bereiken [Simon 1957:199]. De economiserende oriëntatie wordt uitgedrukt in het aspect van intentionele rationaliteit; de studie van instituties wordt gestimuleerd door de overweging dat cognitieve competentie beperkt is [Williamson 1985:45]. Het gevolg hiervan is dat niet alle transacties volledig contractueel kunnen worden geregeld en dat niet alle contractueel geregelde transacties op sluitende wijze kunnen worden geverifieerd.

• De taalgrenzen refereren aan het onvermogen van individuen om hun eigen kennis en gevoelens te articuleren door het gebruik van woorden, getallen of grafieken, en wel zodanig dat zij door anderen begrepen kunnen worden. Taal laat mensen soms in de steek omdat zij niet over het vereiste vocabulaire beschikken of omdat het noodzakelijke vocabulaire nog niet ontwikkeld is. Wanneer dit soort taalproblemen optreedt zijn demonstraties, leren-door-doen e.d. soms de enige middelen om begrip tot stand te brengen. Vergelijk het Chinese gezegde dat een beeld tienduizend woorden waard is. Professionele politici weten dit: zij articuleren in pakkende metaforen wat anderen wel voelen, maar niet in precieze bewoordingen kunnen vertellen.

Onzekerheid is van groot belang vanwege de beperkte menselijke capaciteit voor informatieverwerking [Simon 1945,1957]. Gezien deze onzekerheid kan de hypothese van een perfect geïnformeerde en perfect rationele beslisser - wat de fundamentele vereiste is van de ideale prestatie van markten - niet overeind gehouden worden.[7] Een toestand van onzekerheid is een type relatie tussen een actor en een beslissingscontext waarin het voor de actor per definitie logisch onmogelijk of te kostbaar is om een aantal logische operaties uit te voeren, zoals

• het voorzien van alle toekomstige omstandigheden die de uitkomsten van beslissingen zouden kunnen beïnvloeden.
• het toekennen van waarschijnlijkheden aan die uitkomsten.
• het overwegen van alle mogelijke handelingsalternatieven om deze uitkomsten te bereiken
• het vergelijken van al deze alternatieven door middel van een of andere gemeenschappelijke utiliteitsschaal.

De markt is een vorm van regulatie van economische transacties. De markt vereist volledige transparantie in informatiestromen. Meer in het bijzonder is vereist dat prijzen alle informatie bieden die nodig is om een ruilbeslissing te nemen. De traditionele economische theorie benadrukt dat het prijssysteem een voldoende bron van informatie is. Zij houdt vast aan de bekende stelling van van Hayek [1945:525 e.v.] dat het 'wonder' van het economisch systeem is dat prijzen een voldoende statistiek vormen, waarbij geëconomiseerd wordt op beperkte rationaliteit (ook Williamson 1975: 5 refereert aan deze stelling) Het menselijke vermogen voor informatieverwerking is weliswaar beperkt, maar een marktsysteem kan de ruil besturen omdat (zo wordt althans verondersteld) economische kwantitatieve indicatoren (prijzen) alle attributen van goederen of diensten representeren die relevant zijn voor de betrokken partijen. Arrow [1959:47] heeft er echter terecht op gewezen dat het priessysteem alleen onder evenwichtsvoorwaarden een voldoende bron van informatie, maar dat dit niet opgaat onder condities van onevenwichtigheid: dan staat er een premie op het verwerven van informatie uit andere bronnen dan de prijzen en kwantiteiten waartoe een onderneming direct toegang heeft.

Marktfalen treedt op wanneer prijzen onbetrouwbare en ambigue informatie worden. Maar er zijn nog andere voorwaarden waardoor markten niet in buurt komen van het model van volledige concurrentie. In de literatuur over marktfalen zijn de voorwaarden uitvoerig gedemonstreerd (de belangrijkste factoren die marktfalen veroorzaken zijn genoemd door Bator 1958 en Marschak 1965). Afgezien van de factor van onzekerheid over de gevolgen van acties (als gevolg van onvoorspelbare contingenties en onbetrouwbaarheid of onbeschikbaarheid van prijsinformatie) kan marktfalen ook optreden door:

• de aanwezigheid van technische ondeelbaarheid of 'economies of scale' (zoals 'increasing returns to production scale' of discontinuïteiten in de kwantiteiten van output die geproduceerd kunnen worden);
• de aanwezigheid van externaliteiten (bijvoorbeeld gevolgen van een transactie worden gedragen door derde partijen die niet in de ruil betrokken zijn, of ruilbeslissingen zijn afhankelijk van overwegingen die extern zijn aan de transactie in kwestie - bijvoorbeeld: zij zijn gebaseerd op vergelijkingen tussen producenten of consumenten);
• de aanwezigheid van asymmetrieën in kennis of substitueerbaarheid zodat een partij eenzijdig prijzen en andere ruilvoorwaarden kan beïnvloeden.

1. De regels van een organisatie, de beschrijvingen van taken(pakketten) en het prikkel- en controlesysteem maken de interne markt meer voorspelbaar dan de externe [Simon 1945].
2. Een organisatie reduceert complexe problemen tot hanteerbare brokken [March/Simon 1958].

Voor de constructie van een realistische organisatietheorie is het mijns inziens zinnig uit te gaan van de vooronderstelling van beperkte rationaliteit. Hierdoor neemt men voldoende afstand van de extreme rationaliteitspremisse van de neo-klassieke economie, wordt men gedwongen om serieus rekening te houden met de fundamentele onzekerheid bij (beslissingen over) economische transacties, en krijgt men veel beter zich op de complexiteits- en onzekerheidreducerende functie van organisaties.

2.2 Opportunisme

a. Opportunisme met list en bedrog
Opportunisme wordt gedefinieerd als het streven naar eigenbelang waarbij ook list en bedrog een rol spelen.[8] Opportunisme is 'self-interest seeking with guile', het op slinkse of arglistige wijze najagen van het eigen belang. Het impliceert niet alleen zeer duidelijke vormen zoals liegen, stelen en bedriegen, maar ook meer subtiele vormen van misleiding. Opportunisme is meer dan het streven naar eigen belang: opportunisme is de neiging om alle kansen te benutten om meer uit een ruil te slepen, zelfs wanneer de handelingen die hiervoor nodig zijn niet eerlijk of onethisch zijn. "It is self-interest seeking with guile: agents who are skilled at dissembling realize transactional advantages. Economic man ... is thus a more subtle and devious creature than the usual self-interest seeking assumption reveals" [Willamson 1985:255]. Williamson beschouwt opportunisme als een fundamenteel kenmerk van menselijk handelen.[9] De centrale middelen van opportunisme zijn vertekening van informatie ('misleiding') en het doen van beloftes waarin men zelf niet gelooft ('bedrog').
Opportunisme kent actieve en passieve vormen en ex ante en ex post typen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van de informatie-economie. In deze relatief jonge wetenschap worden de implicaties bestudeerd die informatieproblemen en -kenmerken hebben voor de economische theorie. Het onderzoek naar verzekeringsproblemen is hierbij een belangrijke inspiratiebron. Hierbij staan twee begrippen centraal: 'adverse selection' (of: verborgen informatie) en 'moral hazard' (verborgen actie). Het zijn beide vormen van informatie-asymmetrie [vgl. Arrow1985].

• Averechtse selectie is een fundamenteel type van informatie-asymmetrie. Het is een probleem van verborgen informatie waarin de ene partij in een potentiële transactie beter geïnformeerd is over een relevante variabele in de transactie dan de andere partij. Het is een informatieprobleem dat al bestaat vóór het contract worden gesloten. In de taal van de informatie-economie is het een ex ante informatieprobleem. Mensen met een informatievoorsprong zijn vaak niet gemotiveerd deze kennis eerlijk te ontsluiten wanneer zij hiervan schade zouden ondervinden (zij hebben geen prikkels om hun informatie te ontsluiten). Integendeel, zij verbergen hun private kennis.
  Een voorbeeld hiervan is de sollicitatie. Sollicitanten voor een baan presenteren zichzelf als zeer gekwalificeerd, maar de informatie waarop de ondernemer af moet gaan is nogal grof: ervaring in het verleden, referenties, educatie enz. De sollicitanten hebben echter een goed idee van hun 'ware aard' ('true type' omvat: training en vaardigheden, samen met kwaliteiten als eerlijkheid en ijver). De ondernemer biedt een salaris aan de sollicitant. Degenen die denken dat zij meer waard zijn, wijzen dit aanbod af en zoeken elders werk; dit zijn de mensen die de ondernemer graag zou aannemen (maar zij willen niet genoeg bieden om hen aan te trekken). Degenen die weten dat hun 'true type' minder waard is dan het aangeboden salaris zullen de baan accepteren. De arme ondernemer krijgt dus uiteindelijk de minder gekwalificeerde personen en slechts een paar hooggekwalificeerden; hij of zij is niet in staat om de onder de sollicitanten te discrimineren omdat zij allemaal zeggen dat hun 'true type' geschikt is voor het salaris, en de ondernemer verliest de beste kandidaat. Het salaris zou verhoogd kunnen worden om de beste sollicitant te krijgen, maar de middelmatige zou nog steeds behoren tot degenen die bereid zijn om de baan te accepteren. Er zou een nauwkeuriger beoordeling kunnen plaatsvinden van de sollicitanten, maar dit brengt kosten met zich mee en is geen volledige oplossing van het probleem dat sollicitanten een verkeerde voorstelling van zaken geven. Bovendien screent de ondernemer waarschijnlijk al zo nauwkeurig als zijn ondernemingsbronnen toestaan. Het uiteindelijke resultaat is minder dan optimale recrutering - vanwege het op eigen belang gerichte, verhullende gedrag van agenten.
• Het hiermee verwante probleem van het morele risico ('moral hazard') treedt op ná de selectie. Net als averechtse selectie (waarbij het probleem is dat de sollicitanten hun 'type' kennen en ondernemers niet) ontstaat het probleem van de morele risico's eveneens door informationele asymmetrie: partijen beschikken over ongelijke informatie.[Spelletje spelen?] Morele risico's (of: verborgen actie) is een informatie-asymmetrie die eveneens in markt- en organisationele contexten kan ontstaan. Het is echter geen ex ante, maar een ex post verschijnsel. Het gaat daarbij om acties die contractpartijen kunnen ondernemen nadat zij een overeenkomst over een transactie hebben gesloten. Wanneer deze acties door de andere contractant niet kunnen worden waargenomen, kunnen zij een succesvolle afronding van het contract in de weg staan. De ondernemer kan er niet zeker van zijn dat de werknemer niet lijntrekt tijdens het werk ('substituting leisure for work').
  De term 'moral hazard' komt uit de literatuur over verzekeringen. Wanneer een onderneming verzekerd is, hoeft deze zich niet erg in te spannen om verliezen te vermijden omdat de verzekeringsmaatschappij zal betalen; de verzekeringsmaatschappij is niet geïnformeerd over de mate waarin de verzekerde firma zich inspant om verliezen te beperken. Wanneer je verzekerd bent, hoef je bijvoorbeeld niet veel aandacht te besteden aan brandpreventie, omdat je gedekt bent en de kans op een brand tamelijk klein is. De verzekeringsmaatschappij wil echter dat je veiligheidsmaatregelen neemt; wanneer veel klanten laks zouden zijn, zouden zij minder geld verdienen door de claims die zij moeten uitbetalen. Als branden of ontploffingen erg duur maar zeldzaam zijn, hebben verzekeringsmaatschappijen grote problemen om hun de bereidheid van hun cliënten om de volgen veiligheidspraktijken.

"A person may have knowledge of her 'type' (skills, training, honesty, etc.) as it existed in the context of her previous job, but she cannot know what is required in the new job and thus does not know whether she will be particularly competent or not. Worse yet, she may have been misled about working conditions (safety, pressure, adequate equipment, fairness of supervision, advancement possibillities, etc,) and will find it difficult and costly to seek a better job" [Perrow 1986:229].

Ook Williamson ziet alleen bilaterale contracten, maar is geneigd het bilaterale karakter te vergeten wanneer hij zijn modellen en vergelijkingen construeert. Dan ziet hij alleen dat 'principals zijn overgeleverd aan 'agents' (die zogenaamd hun 'true type' kennen) en gaat hij voorbij aan het feit dat 'agents' zijn overgeleverd aan 'principals', die hun eigen 'true type' kennen, maar nooit onthullen aan de van hen afhankelijke 'agents'. Ook de 'principals' hebben dus een type dat verkeerd begrepen of veranderd kan worden. Dit is precies de reden waarom arbeidscontracten door vakbonden worden gesloten en niet door werknemers.
Opportunisme refereert aan onvolledige (selectieve) of vervormende wijze van ontsluiting van informatie, met name aan gecalculeerde pogingen tot misleiding, verhulling en verwarring. Onvolledige informatie over leveranciers of werknemers stelt hen in staat zich opportunistisch te gedragen. Wanneer er geen opportunisme zou bestaan zou al het menselijke handelen door middel van regels kunnen worden bestuurd. De les die hieruit wordt getrokken is deze: transacties die onderhevig zijn aan ex post opportunisme hebben er voordeel bij wanneer er adequate garanties ex ante ontwikkeld kunnen worden [Williamson 1985:48]. De wijze prins is hij die zowel probeert 'geloofwaardige verplichtingen' ('credible commitments') te geven als te ontvangen.[10] Opportunisme is een lastige bron van 'gedragsmatige' onzekerheid in economische transacties. Deze onzekerheid zou alleen verdwijnen wanneer mensen volledig open en eerlijk zouden zijn in hun inspanningen om individuele voordelen te realiseren, of als volledige onderschikking, zelf-ontkenning en gehoorzaamheid verondersteld zou kunnen worden.

b. Openlijk streven naar eigen belang
De tweede vorm is het openlijk of eenvoudig streven naar eigen belang. Williamson suggereert dat dit de motivationele vooronderstelling is waarop de neo-klassieke economie berust. De neo-klassieke economie berust echter niet op een algemene utilitaire vooronderstelling dat mensen streven naar hun (individuele en collectieve) eigen belangen, maar op een specifieke variant daarvan. Ik heb er al eerder op gewezen dat dit utilisme grofmaterialistisch is gereduceerd (als streven naar materiële of monetaire belangen/utiliteiten) en extreem wordt geïndividualiseerd (als streven naar strikt individuele eigen belangen). De economische actoren in de neo-klassieke leer zijn calculerende rationalistische egoïsten. Om de bijzonderheid van zijn eigen benadering te profileren, opereert Williamson dus met een nogal kunstmatig (om niet te zeggen misleidend) contrast. In de neo-klassieke visie botst de mens via markten op het streven naar eigen belang van anderen. Dit veronderstelt dat er contracten worden gesloten op voorwaarden die de originele marktposities reflecteren. In standaardeconomische modellen worden individuen behandeld alsof zij een spel spelen met vaste regels waaraan zijn gehoorzamen "They do not buy more than they can pay for, they do not embezzle funds, the do not rob banks" [Peter Diamond 1971:31].

c. Gehoorzaamheid
Gehoorzaamheid wordt gedefinieerd als het niet nastreven van eigen belang. Van gehoorzaamheid is sprake wanneer mensen identificeren zich met met opgelegde macro-economische doelen en daaraan hun eigen belang ondergeschikt maken (maar zij laten het niet noodzakelijk varen, zoals Williamson 1985:49 suggereert). Dit is alleen het geval (a) wanneer en voorzover de identificatie met 'macro-economische doelen' niet verenigbaar is met de individuele of collectieve definities van het eigen belang, of (b) wanneer men ontkent dat de eigen belangen van menselijke individuen geen collectieve dimensie hebben resp. dat collectieve belangen van menselijke individuen een logische of praktische onmogelijkheid zouden zijn.
Een simpel voorbeeld ter verduidelijking. Werknemers kunnen zich identificeren met macro-economische doelen zoals 'volledige werkgelegenheid', 'instandhouding van het sociale zekerheidsstelsel' of 'het terugdringen van het financieringstekort van de overheid'. Zij kunnen hun individuele (of strikt persoonlijke) belang ondergeschikt maken aan een (specifieke combinatie) van deze doelstellingen, en bijvoorbeeld hun loonaanspraken matigen of opschorten, een verhoging van sociale zekerheidspremies of van belastingen accepteren. Wanneer zij dit doen betekent dit nog niet dat zij daarmee automatisch hun eigen belang laten varen. Een dergelijke keuze kan gebaseerd zijn op een uiterst rationele strategische afweging van individuele en collectieve (of klassespecifieke) eigen belangen, van korte en lange termijnbelangen, of van directe en fundamentele belangen. De identificatie met macro-economische doelen is dus niet per definitie hetzelfde als altruïsme en moet ook niet worden verward met (van buiten af opgelegde en dus afgedwongen) gehoorzaamheid.[11]

Al deze overwegingen resulteren bij Williamson in twee fundamentele stellingen. Ten eerste zijn alle complexe contracten onvermijdelijk onvolledig (gegeven gelimiteerde rationaliteit). Ten tweede zijn contracten (als beloften) die niet steunen op geloofwaardige verplichtingen hopeloos naïef (gegeven opportunisme).

2.3 Kritiek op gedragsmatige vooronderstellingen

a Geen ruimte voor waardigheid

1. het laagste niveau is dat van de rentabiliteitsberekening: vermijdbare suboptimalisering door managers (d.i. eerste-lijn toezichthouders) moet worden gecorrigeerd.
2. het hogere niveau is dat van het Kantiaanse morele imperatief: behandel iemand nooit als een louter middel, of bijbels geformuleerd: 'wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook aan anderen niet'.

De vraag is echter in hoeverre dergelijke hervormingen afwijken van het Kantiaanse morele imperatief. Williamson refereert het socialistische bezwaar tegen het kapitalisme zoals dat door Horvat werd geformuleerd. "Relations between persons are expressed and experienced as relations between things. ... Man evaluate each other as the they value objects" [Horvat 1982:90-1]. Williamson is van mening dat economen hierop een weloverwogen antwoord zouden moeten geven. Het veiligstellen van bedrijfsspecifieke waarden in menselijk kapitaal is volgens hem gemakkelijk (maar natuurlijk wel sterk omstreden). De vraag is echter of er nog andere of verdergaande 'waardigheidswaarden' zijn die ondersteuning verdienen. Maar ook wat daarvan de comperatieve institutionele implicaties zijn, en wat de afwegingen zijn die daarbij gemaakt moeten worden. Williamson werpt deze vragen wel op, maar geeft zelfs niet het begin van een antwoord. Zijn conclusie is uiteindelijk nogal mager en teleurstellend: het belang van waardigheid moet weliswaar worden onderkend, maar de calculerende op efficiency gerichte benadering van de TCE is niet geschikt om alle kwesties die hierbij een rol spelen te behandelen. In de kritiek op zijn nogal beperkte efficiencybegrip zal ik hieronder laten zien, waarom er in zijn verklaringsmodel geen (systematische) plaats is voor menselijke waarden zoals 'waardigheid'.

b Opportunisme als bijzondere vorm van strategisch handelen

De grote zwakte van het hele verklaringsmodel van Williamson is dat hij opportunisme opvat als een vaste ('natuurlijke' of 'algemeen menselijke') eigenschap en niet als een historisch en maatschappelijk bepaalde variabele.

De principiële vooronderstelling van de TCE is dat mensen individuele utiliteiten maximeren, gedefinieerd als (materiële of monetaire) beloning minus inspanning. Deze vooronderstelling zou veeleer als een empirische variabele moeten worden behandeld [Perrow 1986:232]. De kritische vraag is dus onder welke voorwaarden mensen in organisaties hun eigen utiliteiten of belangen gaan maximaliseren ongeacht de gevolgen die dit voor anderen heeft, en wanneer zij zullen afzien van een utiliteitstoename of zelfs een een verlies incasseren vanwege de gevolgen die dit voor anderen heeft?

Dit zou niet moeten worden verward met de bekende algemene discussies over de voorwaarden waardoor 'onbaatzuchtig' gedrag wordt bevorderd. Menselijk handelen is tot op zekere hoogte altijd 'zelfzuchtig' in die zin dat mensen streven naar de door hen als 'eigen' ervaren en gedefinieerde belangen. Maar handelen waarin ook met anderen (met andere dan eigenbelangen) rekening wordt gehouden is niet hetzelfde altruïsme. Het is veeleer verwant met 'algemeen fatsoen' en 'wederzijds respect' (en dus een uitstekend aanknopingspunt om aspecten van menselijke 'waardigheid' in het verklaringsmodel te integreren). Bovendien houden individuen die naar hun eigen belangen streken rekening met anderen zodra zij beseffen dat hun eigen belangen niet alleen individueel maar ook collectief gestructureerd zijn en zij deze collectieve aspecten van hun belangenpositie ook verdisconteren in hun praktische handelingsstrategieën. In de excursie aan het slot van deze paragraaf wordt dit met een voorbeeld toegelicht.

Mijns inziens is het veel vruchtbaarder om het op eigen belang gerichte (en dus in mijn definitie strategische) handelen als particularistisch handelen te beschouwen en vervolgens een onderscheid te maken tussen verschillende graden of vormen van particularistisch handelen.[13] Daarbij zou uitvoeriger aandacht besteed moeten worden aan de specifieke condities waaronder egoïstische of opportunistische vormen van belangenbehartiging kunnen floreren. In aansluiting bij de kritische analyse van Perrow [1986:233] zouden hierbij de volgende condities niet vergeten mogen worden:

• Minimalisering van permanente interacties. Dit doet zich voor een sterk vloeibare arbeidsmarkt waar werkzoekenden niet worden beperkt door gezins- of andere persoonlijke bindingen aan vrienden en de gemeenschap wanneer zij op zoek gaan naar een nieuwe arbeidsplaats; wanneer er 'loco-contracten' zijn in de arbeidsmarkt (zoals migrantenarbeid, tijdelijk werk) die vrije beweging van arbeid maximaliseert; wanneer de nadruk ligt op individuele promoties of individuele baanwisselingen, of wanneer loyaliteit aan de onderneming wordt beloond.
• Stimulering van accumulatie van beloningen en van 'surplus' door individuen. Dit gebeurt o.a. wanneer individuele beloningen door het belastingstelsel worden bevoordeeld boven groepsbeloningen. Het wordt bevorderd door de organisationele hiërarchie, versterkt door sterk gedifferentieerde salarisstructuren en fungeert binnen de context van een stabiel klassensysteem (met minimale herverdeling van maatschappelijke rijkdom).
• Stimuleren van meting van individuele prestaties of bijdragen. Dit vindt plaats via personele beoordelingen, promoties, stukloon en de verheerlijking van leiderschap. Het is een permanente erfenis van het negentiende eeuwse individualisme, waarin de individuele prestatie wordt verheerlijkt.
• Minimalisering van coöperatieve inspanning door ontwerp van werkstroom en apparatuur. Werkstromen en apparatuur kunnen coöperatieve inspanning en verantwoordelijkheid minimaliseren wanneer taken worden opgesplitst en gekozen wordt voor de lopende band. Dit wordt gestimuleerd door nauwkeurige contractuele relaties, door ervan uit te gaan dat lijntrekken potentieel buitensporig is, en door het opbouwen van bewakingssystemen die dit lijntrekken moeten tegengaan.
• Dominantie van voorkeur voor stabiel leiderschap en gegeneraliseerd gezag. Leiders worden geacht volledig competent te zijn en er wordt van hen verwacht dat zij hun leidinggevende rol permanent vervullen. De leidinggevende taken worden niet gerouleerd overeenkomstig de vaardigheden van de individuen. Hierdoor ontstaan er bij ondergeschikten stabiele patronen van afhankelijkheid; bij leiders ontstaan zichzelf bevestigende aannames van expertise.
• Voorkeur voor grote hiërarchieën. Deze zijn gebaseerd op ongelijke beloningen en het idee dat coördinatie bereikt moet worden door het geven van orders. Ook in grote hiërarchieën kan het gezag worden gedelegeerd. Als men dit wil bereiken en structuren wil vermijden waarin egoïstisch gedrag wordt gestimuleerd, dan is een meer matrixgewijze organisatie nodig (dubbel leiderschap voor de mixing van functionele groepen - zoals verkoop en produktie - en produktiegroepen), differentiatie door winstcentra, en waarschijnlijk kleinere organisaties.
• Cultivering van individualistische en opportunistische arbeidsmoraal. Dit wordt o.a. bevorderd door het onweersproken laten van de eindeloze reproduktie van positieve ideaalbeelden van ondernemers en werknemers die het ver hebben geschopt omdat zij elementaire regels van burgerlijk fatsoen met voeten hebben treden, en door het ontbreken van negatieve sociale en/of juridische sancties op het achterhouden van informatie en vormen van misleiding.

Mijn stelling is dat de TCE aanleiding geeft tot een fundamenteel instrumentalisme. De menselijke actoren waarmee de TCE opereert, zijn sterk berekenende individuen. Dit is geen bijzonderheid van de TCE, maar geldt praktische voor alle economische modellen (economie wordt daarom vaak als een sombere, deprimerende wetenschap gezien). Williamson geeft overigens toe dat hij geen attractieve of accurate visie op de menselijke natuur geeft. Aan de andere kant is de nadruk op rationaliteit tevens de grote sterkte van de economie [Arrow 1974]. Rationaliteit wordt echter ook vaak overtrokken. "Hyperrationaliteit is hoofdzakelijk een fictie en/of een pathologie" [Williamson 1985:391].[14] Toch is ook een deel van het succes van de economie in relatie tot de andere sociale wetenschappen te danken aan het feit dat men uitgaat van berekenend gedrag (niet per sé hebzucht, inhaligheid of gierigheid). In vergelijking met de traditionele economische theorie zijn menselijke actoren in de TCE zowel meer als minder berekend. Zij zijn minder berekenend in hun vermogen om informatie te ontvangen, op te slaan, terug te vinden en te verwerken ('beperkte rationaliteit'). Maar zij zijn ook meer berekenend omdat zij per definitie en van nature opportunistisch zijn: "human agents will not reliably self-enforce promises but will defect from the letter and spirit of an agreement when it suits their purposes" [Williamson 1985:388]. Williamson geeft toe dat dit een 'beperkte beschrijving' is en dat deze weinig ruimte biedt voor eigenschappen zoals vriendelijkheid, sympathie, solidariteit en dergelijke. Voorzover deze factoren worden erkend, worden met name hun kosten in ogenschouw genomen en niet hun voordelen. Kortom: "The human agents who populate the economic institutions of capitalism are lacking in compassion" [idem: 391]. Het voordeel van deze 'onaantrekkelijke visie op de menselijke natuur' is volgens Williamson dat het een groot aantal testbare implicaties heeft. Bovendien sluit het idee dat mensen opportunisten zijn niet de mogelijkheid uit dat zij duurzame allianties aangaan. Deze voordelen van zijn concept wegen echter geenszins op tegen de nadelen.

c. Strategische handelingsanalyse

Voor het onderzoek naar economische instituties lijkt het mij daarom het meest vruchtbaar uit te gaan van een strategische handelingsanalyse. Hiertegen is vaak het bezwaar aangevoerd (van Parsons 1937 tot Lockwood 1992) dat strategische handelingsanalyses onlosmakelijk verbonden (of zelfs identiek) zijn met rationalistische of utilitaristische vooroordelen. Dit bezwaar raakt weliswaar een groot deel van de 'mainstraim economics' en zoals we hebben gezien ook de transactiekosten-economie van Williamson, maar gaat zeker niet in het algemeen op. De belangrijkste kritiekpunten op het rationalistische utilitarisme zijn al eerder de revue gepasseerd: de reductie van rationaliteit tot strategische rationaliteit; de theoretische en vaak ook feitelijke miskenning van traditionele, affectieve en normatieve oriëntaties; de grofmaterialistische reductie van de prikkels voor collectief handelen tot materiële of monetaire prikkels; en de egoïstische variant van het utilitarisme.[17] Een strategische handelingsanalyse is niet per definitie reductionistisch [Bader/ Benschop 1988:71].

1. Handelingsoriëntaties en handelingen worden niet gefatsoeneerd naar het geïdealiseerde model van egoïstische strategische oriëntaties en handelingen; een strategische handelingsanalyse is er juist op gericht de betekenis te laten zien van traditionele, affectieve en waarderende (normatieve) oriëntaties en motivaties in de strategische handelingscontext. Een strategische handelingsanalyse hoeft dus niet te suggereren dat mensen altijd en overal uit zijn op de behartiging van hun eigen belangen en dat zij zich daarbij niet aantrekken van maatschappelijk dominante of subalterne gebruiken en zeden, solidariteiten, of legitimaties (normen en waarden).
2. Een strategische handelingsanalyse bevat geen rationalistische vooroordelen. Een volledig rationele en volledig bewuste oriëntatie - zoals verondersteld wordt in de neo-klassieke eocnomie, speltheorie en de 'rational choice' theorie - is slechts een ideaaltypisch grensgeval.[18] En er hoeft ook niet te worden verondersteld dat traditionele, affectieve en waarderende oriëntaties uitsluitend integratief en conflictdempend werken. Een strategische handelingsanalyse van economische instituties gaat ervan uit dat conflicten juist ook bevorderd kunnen worden door 'strategisch irrationele' zeden, solidariteiten en legitimaties.
3. In een strategische handelingsanalyse hoeven geen grofmaterialistische en egoïstisch-individualistische motieven te worden binnengesmokkeld. In strategisch handelen kunnen bijvoorbeeld ook heilsbelangen een rol spelen, evenals particularistische groeps- en collectieve belangen. Een strategische handelingsanalyse is dus niet noodzakelijk gebonden aan een ontologisch of methodologisch individualisme.
4. Strategische oriëntatie en strategisch handelen worden niet geontologiseerd, maar uitdrukkelijk gehanteerd als methodisch of heuristisch principe. Elke totalisering en ontologisering van strategische oriëntatie is onverenigbaar met een rationeel onderbouwd normatief perspectief (en dus niet alleen met het mijne).

1 Institutioneel perspectief Index 3 Dimensies van transacties

Noten

[2] De uitdrukking 'human nature as we know it' is ontleend aan Frank KNIGHT [1922/72:270]. Critici hebben er terecht op gewezen dat Knight zeker geen psycholoog was die met enig gezag over 'de menselijke natuur' kon spreken. WILLIAMSON [1985:44 - noot 3] wijst erop dat hij geprobeerd heeft om naast beperkte rationaliteit en opportunisme ook nog 'waardigheid' op te nemen. Ik kom in § 3.2 terug op deze mislukte poging.

[3] 'Bounded rationality' refereert aan "the limits upon the ability of human beings to adapt optimally, or even satisfactorily, to complex environments" [SIMON 1991:132].

[4] "The issue is thus not whether human agents are rational or not. Rather the question is whether the assumption of hyperrationality is needed or if weaker rationality assumptions will suffice" [WILLIAMSON/OUCHI 1983:16]. Deze visie is verwant met die van MARCH/OLSON [1976] en MINTZBERG [1973]. Zie voor een recente bijdrage over de relatie tussen beperkte rationaliteit en organisationeel leren: SIMON [1991].

[5] Wanneer je bij een benzinestation benzine koopt voor je auto is er niet veel complexiteit of onzekerheid. Het produkt is redelijk goed bekend, je hoeft je geen zorgen te maken over service achteraf, en de verkoper heeft geen informatie over je nodig wanneer je direct betaald. Om benzine te kopen hoef je geen contract op te stellen en te ondertekenen.

[6] Zie de latere illustratie van het edele pokerspel.

[7] In de neo-klassieke economie wordt geopereerd met een maximaliserende oriëntatie. Dat is niet bezwaarlijk indien men alle relevante kosten zou kennen. Ondernemingen worden als produktiefuncties beschouwd, consumenten als consumptie- of utiliteitsfuncties. De allocatie van activiteit tussen alternatieve wijzen van organisatie wordt als een gegeven opgevat, en optimalisering is altijd en overal aanwezig.

[8] Williamson reproduceert de stelling uit de Public Choice School en diverse andere neoklassieke economen, nl. dat individuen zullen liegen en bedriegen, en andere morele normen en wetten zullen schenden wanneer zij verwachten dat hij niet betrapt worden of wanneer de straf kleiner zal zijn dan de winst. In dezelfde lijn ligt BECKER's [1976:13] verklaring van de voordelen van het simuleren van altruïsme: wie dit doet kan profiteren van het altruïsme van anderen zonder zijn eigen bijdrage te leveren. Dit simuleren wordt eigenlijk alleen beperkt door de 'transactiekosten' van het simuleren en de moeilijkheid om een volledig succesvolle simulant te zijn.

[9] Williamson beroept zich hierbij op KNIGHT's [1922/72] analyse van 'moral hazard' (een technische variant van opportunisme); hij zag opportunisme als een endemische conditie waarmee economische organisaties rekening moeten houden. Verder refereert hij aan.de analyses van opportunistisch strategisch handelen van GOFFMAN [1969] en SCHELLING [1960].

[10] Machiavelli stelde regels op om met opportunisme om te gaan. Het advies dat hij zijn prins gaf wordt later geciteerd.

[11] Williamson concentreert zich te sterk op het grensgeval van een monolitisch collectivisme waarin de voorschriften van het centrale plan worden uitgevoerd door functionarissen die zich volledig identificeren met de van buiten af opgelegde macrodoelen. Alleen in dergelijke extreme gevallen zou men kunnen spreken van het 'verdwijnen' van het streven naar eigen belang, in die zin dat leden van subalterne categorieën geen autonome communicatieve en politieke kanalen meer hebben door middels waarvan zij hun eigen belangen kunnen articuleren en realiseren. Maar in juist in dit extreme geval zou men 'gehoorzaamheid' helemaal niet moeten thematiseren als een vorm van het streven naar eigen belang (en waarschijnlijk ook niet als een negatieve vorm - het niet streven naar eigen belang. Een door vreemde belangen van buitenaf opgelegd 'altruïsme' (zoals gedwongen opoffering van lijf en have voor imperiale doelen van de keizer) kan beter worden aangeduid met de naam die het verdiend: afgedwongen gehoorzaamheid, onderdrukking van autonome belangenarticulatie en -behartiging, schending van de elementaire voorwaarden voor vrijheid van politieke communicatie en van politiek handelen.

[12] Het opportunistisch streven naar eigen belang (met gebruik van list en bedrog en met schending van alle ethische principes van 'fairness') wordt meestal opgevat als een specifieke vorm van egoïsme. Daarbij zou echter niet vergeten moeten worden dat er natuurlijk ook vormen van collectieve vormen van opportunisme bestaan. Bij individueel opportunisme prevaleren de als individueel gedefinieerde belangen van een persoon ten koste van alles boven de individuele belangen van andere personen. Bij groepsopportunisme prevaleren de als collectief gedefinieerde belangen van een groep ten koste van alles boven de collectieve belangen van andere groepen.

[13] Ik sluit hierbij aan op de analyse van BADER [1991: 133 e.v]. Vruchtbaar lijkt me ook het onderscheid dat Charles Perrow in navolging van Paul Dimaggio maakt tussen 'high-trust systems', met reciprociteit en collectieve oriëntatie versus competitieve, egoïstische ('self-regarding'), individualistische systemen. Op deze wijze kan inderdaad de tautologie van gemotiveerd handelen als 'self-interested' handelen worden vermeden. Het wordt vervangen door een collectieve versus een individualistische strategie. "Organisaties kunnen worden ontworpen om coöperatieve strategieën of individualistische aan te moedigen" [PERROW 1986:232]

[14] "Volledig rationele en volledig bewuste oriëntatie is een ideaaltypisch grensgeval. De extreme cognitieve en informationele vooronderstellingen van dit normatieve model werden in de neo-klasieke economie, spelttheorie en theorie van rationele beslissingen telkens weer benadrukt. Hierbij werd er veel te weinig aandacht besteed aan de verschillende graden van rationaliteit en met name aan de betekenis van de traditionele en affectieve strategische oriëntatie voor empirisch-historische analyses en daarop gerichte theorievorming" {BADER 1991:134].

[15] Ik wijs hier nogmaals op het verschil met de handelingstypologie van Weber. Bij Weber worden 'doelrationeel' en 'strategisch' vaak als synoniemen gebruikt. De 'doelen' van doelrationeel handelen zijn echter niet per definitie particularistische doelen [BADER/BENSCHOP 1988:299].

[16] Ook COLEMAN [1990:31] pleit op heuristische gronden voor een strategisch handelingsmodel. Aan het begin van zijn handelingstheorie staat actoren die niet alleen rationeel zijn (maar zonder perfecte intelligentie - p. 503], maar ook streven naar hun eigen belang zonder zich door normen te laten hinderen. "I begin with norm-free, self-interested persons as elements of the theory". Ook hij benadrukt dat men juist vanuit een strategisch handelingsperspectief een beter zicht krijgt op de problematiek van het ontstaan en reproduktie van normen, de aanhankelijkheid van mensen aan normen, de ontwikkeling van een morele code, de identificatie van het eigen belang met het lot van anderen en de identificatie met collectiviteiten. "To begin with normative systems would preclude the construction of theory about how normative systems develop and are maintained. ... To assume adherance to norms would impose a determinism that would reduce the theory to a description of automata, not persons engaged in voluntary action. To assume that persons come equipped with a moral code would exclude all processes of socialization from theoretical examination. And to assume altruism or unselfishness would prevent the construction of theory about how persons come to act on behalf of others or on behalf of a collectivity when it goes against their private interests" [idem:31-2]. De belangrijkste inhoudelijke zwakten van zijn handelingstheorie zijn elders behandeld. Voor een niet-reductionistische strategische handelingsanalyse is het van cruciale betekenis hoe eng of breed het door actoren negestreefde eigen belang wordt opgevat. We hebben eerder gezien dat Coleman het methodologische individualisme te ver doorvoert en daarom het streven naar een collectief belang niet opvat als een vorm van het eigen belang. Hij laat zich hierdoor verleiden het streven naar collectieve belangen die door actoren als eigen belangen worden ervaren en gedefinieerd, buiten de strategische handelingsoptiek te plaatsen. En omdat het streven naar het eigen belang wordt verkort tot het streven naar strikt persoonlijke belangen, kan uiteindelijk het streven naar collectieve belangen niet anders worden gethematiseerd dan als (moreel/normatief gemotiveerd) onbaatzuchtig handelen (altruisme). Men kan dus in ieder geval concluderen dat er verschillende varianten zijn van een strategische handelingsanalyse.

[17] Vgl. BADER/BENSCHOP [1988: 289 - noot 73] en BADER [1991: 28 e.v.]. Het meest wezenlijke verschil tussen economie en sociologie betreft hun vooronderstellingen over de menselijke natuur. De beroemde homo economicus is een rationeel calculerende, egoïstische, instrumentele maximaliseerder met vaste preferenties. De homo sociologicus is veel moeilijk te definiëren.

[18] De extreme cognitieve en informationele vooronderstellingen van dit normatieve model zijn uitvoerig bekritiseerd door Veit Bader. Hij wijst er terecht op dat in deze theorietradities veel te weinig aandacht wordt besteed aan de verschillende graden van rationaliteit en met name aan de betekenis van de traditionele en affectieve strategische oriëntatie voor empirisch-historische analyses en daarop gericht theorievorming [BADER 1991:61 e.v.,134,]