Telemanagement

Samenhang tussen technologie, arbeid en organisatie

Door nieuwe info- en commnicatietechnologieëen is er een wereldwijde informatieruimte ontstaan die geleid heeft tot een fundamentele verandering van de tijd-ruimtelijke figuratie van maatschappelijke arbeidsprocessen aan. Een toenemend aantal arbeidstaken in het produktieproces kan onafhankelijk van de conventionele tijd-ruimtelijke voorwaarden worden verricht. Dit impliceert een reeks drastische verandering van produktie- of arbeidsprocessen.

Door de beschikking over een wereldwijde informatieruimte ontstaat een nieuw sturingsniveau dat past bij de mate van de werkelijke globalisering van arbeidsprocessen. Dit globaliseringsproces heeft zich sinds de jaren zeventig aanzienlijk versneld. Voor het concurrentievermogen van grote ondernemingen is het tegenwoordig noodzakelijk, op alle deelmarkten van de wereldmarkt vertegenwoordigd te zijn. Er ontstaan ondernemingen die in een fijnmazig vlechtwerk van centrale sturing en decentrale verantwoording op wereldschaal toch coherent ageren. Door het ontstaan van een globale informatieruimte wordt deze ontwikkeling tweeledig gedynamiseerd, namelijk door:

• de verbetering van de mogelijkheden om arbeidsprocessen te sturen.

• de mogelijkheid produktiefactoren via het informatiesysteem aan gene zijde van ruimte en tijd te combineren.

Voorbeelden hiervan zijn:

• Ontwikkelingsteams die over de hele wereld verdeeld zijn en toch in één project samenwerken.

• Virtuele ondernemingen die in een deel van de wereld volledig uitgerust aanwezig kunnen zijn, hoewel zij daar alleen maar de zakelijke functies fysiek hebben opgebouwd die dicht bij de klanten staan, terwijl de overige afdelingen in andere delen van de wereld zijn gelokaliseerd.
  
  Virtuele ondernemingen ontstaan wanneer juridisch zelfstandige ondernemingen of zelfstandige personen aan een bepaald project of voor bepaalde afnemers samenwerken. De samenwerking is daarbij vaak temporeel beperkt, regionaal verdeeld, of zelfs globaal; zij benut vaak de (open) elektronische netwerken als centraal communicatie-instrument.

Omgekeerde industriële revolutie?

Het industriële ontwikkelingsmodel dat ten grondslag heeft gelegen aan de opkomst van het moderne kapitalisme werd gekenmerkt door een tijd-ruimtelijke concentratie van de arbeid.

• Geografisch gezien werd arbeid samengebald in een duurzame, technisch gemedieerde samenwerking op één locatie (fabriek of kantoor).

• Temporeel gezien werden de arbeidstijden gestandaardiseerd en gehomogeniseerd in een wettelijk geregelde 'normale arbeidsdag'.

• scherpe scheidslijn tussen arbeid en niet-arbeid (werken en wonen)

• steeds scherpere kloof tussen stad en platteland (urbanisatie, ontstaan van slaapsteden).

Om de arbeidskrachten van hun woonhuizen naar hun fabrieken en kantoren te kunnen transporteren ontstond een uiterst intensief woon-werkverkeer. Elke werkdag komt er op de spitsuren een intensieve verkeersstroom opgang om de forensen van en naar hun werkplek te vervoeren. Verkeersopstoppingen en filevormingen zijn hiervan het gevolg, maar ook een verstikkende uitstoot van uitlaatgassen.

Er zijn veel tekens die erop wijzen dat het industriële ontwikkelingsmodel zijn beste tijd gehad heeft. Het lijkt wel alsof we aan het begin staan van een 'omgekeerde industriële revolutie'. Op diverse manieren wordt de eenduidigheid van de tijd-ruimtelijke structurering van de arbeid doorbroken. Met behulp van de moderne informatie- en telecommunicatietechnologie kan er tegenwoordig 'op afstand' en 'flexibel' worden gewerkt.

• Geografisch gezien wordt de arbeid steeds meer verspreid in temporeel begrensde, informatietechnisch gemedieerde samenwerking van organisatie-eenheden op verschillende locaties.
• Temporeel gezien wordt de gestandaardiseerde normale arbeidstijd meer en meer vervangen door gediversifieerde flexibele arbeidstijden. De geuniformeerde tijdsstructuur van de industriële arbeid met zijn van te voren vastgelegde aanvang en einde lost zich op in een veel grotere diversiteit van flexibele, geïndividualiseerde werktijden.

De fabriek was het model voor een specifieke tijd-ruimtelijke eenheid van de industriële, commerciële en dienstverlenende arbeid. Het model van de fabrieksarbeid dat zo kenmerkend was voor het industriële ontwikkelingspatroon wordt in de fase van het informationele kapitalisme vervangen door het model van telearbeid. Een toenemend aantal taken in het arbeidsproces kan onafhankelijk van de conventionele tijd-ruimtelijke voorwaarden worden verricht. Welke gevolgen dit zal hebben voor de structuur van de maatschappelijke, organisationele en interactionele arbeidsverhoudingen is nog nauwelijks te overzien.

We beginnen steeds meer te wennen aan een wereld waarin communicatie wereldwijd ('globaal') en direct ('instantelijk') kan zijn.

Ontbinding van het traditionele bedrijf: virtualisering van ondernemingen

Flexibele banen

Aantal flexibele banen stijgt spectaculair.

• Eenderde van de nieuwkomers op de arbeidsmarkt krijgt tegenwoordig in Nederland een flexibel arbeidscontract

• Van de gehele werkzame beroepsbevolking is 7 procent flexwerker

• voor vrouwen is dit 16%

• voor jongeren tussen 15-24 jaar zelfs 22%.

Telewerk: facts & prognoses

• Nederland heeft momenteel zo'n 450.000 werknemers die regelmatig telewerken.
  • 140.000 telethuiswerkers
  • 330.000 mobiele werkers

• Bij gemiddeld 25 procent van de Nederlandse organisaties wordt getelewerkt. Grote bedrijven met meer dan tweeduizend werknemers lopen daarbij voorop.

• De verwachting is dat het aantal telewerkers tot 2015 zal groeien tot tussen de 740.000 en 1,4 miljoen.

• Overgrote meerderheid van de bedrijven denkt binnen drie jaar te gaan telewerken.

• Schattingen van het aantal telewerkers lopen nogal uiteen.

Ontwikkeling van telewerk binnen EEG

Ontwikkeling van telewerk binnen OECD

Algemene verwachting

1. Flexibilisering van de arbeidsverhouding zal alleen maar verder toenemen.

2. Redenen
   
   • wereldwijde concurrentiedruk

   • erosie van de tijd-ruimtelijke eenheid van het bedrijf

   • nieuwe vormen van arbeid, met name telewerk.

3. Flexibilisering werkt in meerdere dimensies
   
   • arbeidstijd niet meer georiënteerd op acht- of x-urendag,

   • beloning minder gericht op vergoeding van aanwezigheid en sterker op honorering van resultaten.

Gevolgen

1. Werknemersstatus: klassieke normale arbeidsverhouding zal verdwijnen en wordt vervangen door de meest uiteenlopende varianten van arbeidsverhoudingen:
   • deeltijdarbeid
   • beperkte arbeid
   • vaste-vrije arbeid
   • zelfstandige of schijnzelfstandige arbeid

2. Betekenissen van 'thuis' en 'werk' veranderen: scheidslijnen vervagen

3. Sociale en psychologische constructies waren meer dan een eeuw gebaseerd op temporele en fysieke scheiding tussen wonen en werken. Deze constructies worden door telewerk en andere teleactiviteiten ter discussie gesteld.

Tussenbalans

1. Model van bedrijfsmatig georganiseerde, temporeel genormeerde en in beroepen geïnstitutionaliseerde arbeid zal in het informatietijdperk niet meer in die vorm bestaan.

2. In het informatietijdperk zal steeds meer gedecentraliseerd en gedeconcentreerd worden gewerkt, op steeds meer plaatsen en steeds minder in grote bedrijven. Daarbij gaat het onder andere om:
   
   • het forceren van outsourcing processen,
   • ontstaan van netwerkondernemingen,
   • ontwikkeling van virtuele ondernemingen,
   • verbreiding van mobiele arbeid en
   • doorbraak van telearbeid

3. Gaat het bedrijf als plaats van sociale communicatie en persoonlijke samenwerking verloren?.
   
   • Arbeidswereld als ruimte van sociale ervaringen vervluchtigt.
   • Fysieke aanwezigheid wordt in toenemende mate vervangen door telepresentie.
   • Bedrijfsprocessen, ja zelfs hele ondernemingen vinden meer en meer alleen nog op datanetwerken plaats.
   
   

4. Interacties die vroeger face-to face verliepen zullen steeds meer door computers worden gemedieerd.

1. Flexibele arbeidstijden vergroten tijdssoevereiniteit van werknemers en stimuleren de individualisering van het arbeidsritme.
   
   • Flexwerk benadering betekent individuele vrijheid om te stoppen en beginnen op de tijden die het beste uitkomen.

   • Flexwerkers kunnen hun werkschema aanpassen aan hun persoonlijke leefritme en naar eigen voorkeuren tijd inruimen voor omgang met vrienden, geliefden en gezinsleden en voor persoonlijke boodschappen.

   • Meest voor de hand liggende voordeel voor veel flexwerkers en hun primaire motivatie is de reductie van de reistijd en reiskosten.

   • In de media wordt hiervan vaak een 'ontspannen leefstijl' beeld geschetst.

   
   

2. Dilemma: Sommige flexwerkers gebruiken toegenomen 'discretionaire tijd' inderdaad voor recreatieve en sociale activiteiten. Anderen benutten ze om nog meer te werken (zodat zij geen vrije tijd winnen).

   • Amandus Lundqvist: "Ik ben nog eerder bang voor een teveel dan een tekort aan plichtsbesef".

   • "We're not fast on the surface; we're fast underneath" [Kolind, directeur van Oticon - Tuborg, Denemarken].

   • Dezelfde technologieën die de autonomie van werknemers kunnen versterken, kunnen ook gebruikt worden om deze autonomie in te perken. Ondernemers die niet gehinderd worden door enige scrupules (geen "corporate citizens") en slechts oog hebben voor korte termijn rendementen zouden in de verleiding kunnen komen om toe te werken naar 'electronic sweatshops':
     
     • waar mensen alleen worden betaald naar output

     • waar productiviteitsverwachtingen onrealistisch hoog worden gesteld

     • waar de computers van flexwerkers zo worden afgesteld dat elke toetsaanslag wordt geregistreerd en extreem gedetailleerde efficiëntie rapporten worden opgesteld
     
     

   • Vooral telethuiswerkers die geen face-to-face contact meer met hun collega's hebben, realiseren zich waarschijnlijk niet meer dat hun arbeidsomstandigheden onredelijk zijn. Vorming van tegenmacht wordt belemmerd door het gebrek aan informele werkplaatscontacten.

1. Gevaar dat flexwerkers het contact met het officiële kantoor gaan verliezen.
   
   • Telewerkers onderhouden minder vaak dan collega's op het kantoor persoonlijke contacten met leidinggevenden. Negatieve invloed op hun eigen carrière- of promotiekansen.

   • Vergaande ontkoppeling van de communicatieprocessen binnen de onderneming kan leiden tot stagnatie in verdere kwalificatie van geflexibiliseerde werknemers.
     

   • Uit onderzoek blijkt dat er eigenlijk geen telewerkers zijn waarvan de beroepsperspectieven verbeteren. Een aantal vrouwelijke werknemers beschrijven de effecten van telewerk op hun promotie-vooruitzichten als 'suïcidaal'.

2. Probleem = hoe kun je voorkomen dat we onbedoeld toewerken naar een situatie waarin een deel van de werknemers zijn ontkoppeld van de carrièremogelijkheden en opleidingskansen van de conventionele werkplek?
   Na een aantal jaren zal hun arbeidsvermogen sterk gedekwalificeerd zijn en zullen zij ook niet meer in staat zijn om ergens anders werk te vinden.
   
   

3. Remedie?
   
   • Telesocialisatie
   • Telekwalificatie

1. Werken in een traditioneel kantoor heeft een belangrijke sociale component die afhankelijk is van de nabijheid. Werknemers besteden een deel van de werkdag aan het socialiseren met collega's bij het koffie- of kopieerapparaat.

2. Deze kansen om te socialiseren gaan verloren wanneer de werknemer de hele dag thuis zit. Het verlies van deze socialisatietijd is potentieel schadelijk voor de mentale gezondheid van de werknemer en voor hun produktiviteit en werksatisfactie.

3. Flexwerkers en vooral echte telewerkers moeten strategieën ontwikkelen om de risico's van isolatie en eenzaamheid te beperken.
   • Je kunt contact leggen met mensen in je eigen omgeving die ook vanuit huis werken.

   • Je kunt het huis te verlaten en in plaats daarvan vanuit een kantoor werken in een naburig telecentrum of klein business centrum. De deur uit moeten heeft onmiskenbaar voordelen: de dag is strikt afgebakend in werk en vrije tijd. De reis van en naar huis is de ideale overgang tussen die twee werelden.

   • Daar staat tegenover: dezelfde technologieën die telewerk faciliteren faciliteren ook telesocialisatie. Virtuele koffiekamers, internetnieuwsgroepen, kletsruimtes ('chat rooms') en elektronische post vergemakkelijken de interactie tussen mensen met gelijksoortige functies, belangen en interesses ongeacht fysieke locatie of socio-economische positie.

4. Telewerken gebeurt bijna nooit voor 100% maar bijna altijd in deeltijd, zodat in de overige tijd contact met de bedrijfsbasis kan worden onderhouden, overleg kan worden gepleegd enz.

5. De sociale contacten van telewerkers zijn meer samengebald dan die van kantoorwerkers. Zij concentreren hun afspraken door meer op afspraak te werken.

6. Meedoen met 'wandelgangenwerk' en met het gezellige geruchtencircuit is dus niet onmogelijk voor telewerkers, maar ze moeten er iets meer moeite voor doen. Wie het niet op prijs stelt kan het gemakkelijker vermijden. De overgrote meerderheid van de telewerkers is van mening dat zij ondanks hun telewerk genoeg informeel contact hebben met hun collega's.

7. Kortom: telewerkers zijn niet (per definitie) eenzaam

Op conventioneel kantoor zijn er routines die je tijd structureren en een scheiding aanbrengen werktijd en vrije tijd.

• Er is een routine voor het aankomen op kantoor en het beginnen aan je werk.
• Wanneer het lunchtijd is, merk je dat je collega's een pauze nemen.
• Aan het eind van de dag gaan ze min of meer gelijktijdig naar huis.

Bij flexi- en telewerk weet je niet precies wanneer je pauzes moet houden of moet stoppen met werken.

• Tekens van vermoeidheid worden vaak makkelijk genegeerd omdat je geobsedeerd bent door een of ander probleem dat je in ieder geval nog wilt oplossen.

• Door vereniging van thuis en werksfeer vervagen de grenzen tussen wonen en werken. Door telewerk krijg je 24-uur toegang tot de technologie waarmee je werkt. Gevolg = is dat de toename van werkuren vaak groter is dan de besparing in forenstijd.

• Door gebrek aan afbakening tussen werk en wonen krijgt het werk vaak ruimtelijk en temporeel de overhand. Woonkamers worden veranderd in kantoren omdat zij niet langer gebruikt worden voor ontspanning. Zo ontstaat de thuiswerkende 'workaholic'.

• Teveel werken veroorzaakt stress en stress-gerelateerde ziekte, 'burn out' en verminderde productiviteit.

Remedie

• Weten wanneer je moet stoppen is zowel van belang voor goede gezondheid als voor goede arbeidsprestatie.

• Handhaven van een onderscheid tussen persoonlijke ruimte en werkruimte is belangrijk voor veel aspecten van onze emotionele en geestelijke gezondheid. Psychologische problemen van het thuiswerken worden zwaar onderschat.

• Zelfdiscipline: teleforens moet zelfstandig kunnen werken en over voldoende zelfdiscipline en verantwoordelijkheidsgevoel beschikken.
  • Arbeidsdiscipline heeft vele negatieve associaties. Maar toch is het de sleutel voor de effectieve benutting van alle bronnen.
    

  • Hoe verweer ik mij tegen de verleidingen die mij steeds van mijn werk afleiden?
    Elke afleiding kost een beetje tijd en aan het eind van een dag vormen deze beetjes onverwacht hele uren zonder werk. De hond moet eten hebben, het onkruid in de tuin moet worden gewied, er moet iets dringend worden gekocht, oma of een goede vriend komt op koffiebezoek, wat lief dat mijn kinderen onverwacht naar huis komen wanneer zij een uurtje vrij hebben. Iedereen kan de lijst zelf aanvullen. Het is van belang hier strategieën voor te ontwikkelen en te volgen. Je kunt voor jezelf een tijdsregime vastleggen, waarbij de werktijden worden gevrijwaard van ongewenste onderbrekingen.
  
  

• Men moet permanent kritisch het eigen werk toetsten. Als ik zelf de opdrachtgever was, zou ik dan tevreden zijn met het produkt. Alleen goed werk kan op den duur gehandhaafd worden tegenover de concurrentie. Flex- & telewerkers moeten resultaat-gericht zijn, hun eigen prioriteiten en deadlines kunnen stellen en zich daaraan houden.

• Arbeidsdiscipline betekent tenslotte ook een permamente kosten-baten analyse. Elke opdracht moet een redelijke verhouding van inkomen en inspanning (tijd, materiaal, onderzoekskosten etc.) bieden.

• Voor sommige mensen is 'naar het werk gaan' een belangrijk onderdeel van hun leven. Het is de 'werkplaats' is waar zij vrienden maken en hun sociale vaardigheden en contacten ontwikkelen. Een telewerkkantoor in de buurt (pieds à terre - satelietkantoortjes) zou een aantal van deze problemen kunnen corrigeren.

• Flex-Telewerkers zullen een nieuwe sociale vaardigheid moeten leren: zij moeten leren op bepaalde momenten niet bereikbaar te zijn om door te kunnen gaan met de rest van hun sociale en particuliere leven.

• Afscheid van macho-cultuur van snelle boys & girls: ontspannen sociaal-moreel milieu. Ook dat hoort bij een bedrijfscultuur die 'in tune' wil zijn.

Middels flexwerk is het mogelijk om waardevolle werknemers te behouden en nieuwe talenten aan te trekken.

Voor veel bedrijven is het behouden van ervaren medewerkers (die werk met gezinstaken willen combineren) een reden om medewerkers te laten telewerken / flexwerken.

• Werknemers die anders zouden vertrekken kunnen hun baan behouden wanneer bijv. hun gezin verhuist omdat een ander gezinslid van baan verandert naar een niet-telewerk onderneming.

• Werknemers die een carrièrebreuk ondergaan, kunnen parttime blijven werken en up to date blijven met de onderneming en haar werkmethoden.

• Werknemers die ouderschapsverlof nemen kunnen bepaalde taken blijven uitvoeren en het vereist minder bijscholing wanneer zij weer volledig gaan werken.

• Werknemers die ervaring hebben met de voordelen van telewerkprogramma's (e-bie) geven de voorkeur aan deze werkvormen en zoeken naar gelijksoortige mogelijkheden. Deze werknemers worden aangetrokken door posities en organisaties die telewerkprogramma's bieden. Een aantal bedrijven die op zoek zijn naar nieuw gekwalificeerd personeel spelen hierop inmiddels in hun personeelsadvertenties al op in.

Kortom: bedrijven die hun medewerkers laten flex- of telewerken kunnen hierdoor een competitief voordeel behalen op hun concurrenten.

Telewerk kan de werkgelegenheidskansen van werknemers vergroten. Werkkansen worden immers niet niet meer beperkt tot banen binnen redelijke reisafstand. Geografische horizon van telewerkers is dus breder dan die van conventionele, aan plaats en gebonden werknemers.

Uitbreiding van flex- en telewerk kan echter onder bepaalde omstandigheden ook leiden tot afbraak van duurzame werkgelegenheidskansen voor werknemers.

1. Dit risico wordt groter naarmate telewerk gepaard gaat met een extreme flexibilisering van arbeidscontracten.

2. Vervanging van het klassieke 'normale arbeidsverhouding' door flexibele - kortlopende - arbeidscontracten leidt voor werknemers tot:
   • toename van inkomens- en sociale zekerheidsrisico's.
   • afbraak van sociaal-politieke verworvenheden zoals medezeggenschapsrechten.

   Nieuwe Arbeidstijdenwet (ATW) die sinds 1 januari 1996 van kracht is bergt gevaar in zich dat oude tijden gaan herleven: een verkapte overwerkplicht, verlenging van nachtdiensten en meer weekendarbeid.

   Contactadvertentie: 'Vrouw, relatie verbroken wegens onverenigbare roosters, zoekt partner met vrije maandag en zaterdag'.

• Minder verstoring van gezinsleven
  
  1. Mensen kunnen blijven wonen waar ze wonen ook al veranderen zij van werk(gever).
  2. Effectief flex- en telewerkprogramma reduceert behoefte aan verhuizing om 'carriè bewegingen' en andere loopbaanveranderingen door te voeren.
  3. Werknemers krijgen een grotere keuzevrijheid bij selectie van eigen woonplaats.
  
  

• Betere balans van werk en privéleven
  
  1. Meer ruimte voor partner en gezin.

  2. Participatie in huiselijke verantwoordelijkheden: naar school brengen van kinderen, boodschappen doen, bestellingen in ontvangst nemen etc.

  3. Combinatie met zorgtaken:
     • zorgtaken inpassen in werkpatroon: opvoeden van kinderen
     • bij ouderschapsverlof kunnen werknemers bepaalde taken blijven uitvoeren zodat er minder bijscholing nodig is wanneer zij weer volledig gaan werken.
     • Verlies aan kwalificatie dat anders bij dergelijke carrièrebreuken optreedt kan worden beperkt omdat zij verbonden blijven aan de onderneming en haar werkmethoden.
     
     

  4. Flex- & telewerken maakt het vrouwen met kinderen gemakkelijker om te (blijven) werken. Geldt ook voor mannen.
  
  

• Participatie in de lokale gemeenschap
  

  Flexi- & telewerkers hebben meer kansen om te participeren in gemeenschapsactiviteiten - bijv. in een schoolbestuur of in lokale clubs en verenigingen - op een tijdstip dat forenzen nog onderweg zijn.

• Probleem van combinatie van eigensoortige tijdritmes en verantwoordelijkheden van arbeid en zorg

  Vooral spanningen bij combinatie van arbeid en kinderzorg in telethuiswerkomgeving.