| TAO Program | Onderwerpen | Samenleven | Home | Zoek | Contact |
|---|
| VI <= Index => VIII |
Om zicht te krijgen op de samenhang tussen sociale en technologische factoren maken we een eenvoudig onderscheid tussen:
Conclusies vooraf:
Een voorbeeld van een dergelijk onderzoek is het door Fricke e.a. uitgevoerde onderzoek in de mijnbouw. In de mijnbouw bestaan grote verschillen in de wijze waarop het technisch middenkader het werk organiseert en uitvoert. Zij beschikken over innovatieve kwalificaties. Dat zijn vermogens die hen in staat stellen om op eigen initiatief veranderingen in het werk aan te brengen. De vraag is hoe deze verschillen verklaard kunnen worden.
Natuurlijk heeft ook de technologie wel enige invloed op de informele organisatie. Technologie biedt als context variabele zowel mogelijkheden (fascilitatie) als legt beperkingen op (limitatie). Technologieën verschillen van elkaar in de mate dat zij fasciliteren of limiteren.
Interactiesystemen kennen een eigen dynamiek, maar worden mede beïnvloed door hun organisationele en maatschappelijke contexten, d.w.z. door systemen op een hoger niveau (de structuur van de organisatie en van maatschappelijke subsystemen).
a) Eigen dynamiek. Kenmerkend voor interactiesystemen is dat daarin 'persoonlijkheden' een grote rol spelen. Het gaat immers om 'face to face' relaties. Het onderzoek moet zich derhalve concentreren op de handelingsoriëntaties van de leden van de interactiegroep die bepalend zijn voor de aard van de interactieverhoudingen (bijv. van concurrerend tot solidair) en de gevolgen ervan voor de informele (of beter: feitelijke) organisatiestructuur. De handelingsoriëntaties van personen is verbonden met sociale of sociologisch relevante persoonskenmerken: bestaat de interactiegemeenschap bijvoorbeeld alleen uit mannen of uit mannen en vrouwen of uit autochtonen en allochtonen of uit actieve vakbondsleden enz.
b) Inbedding in hoger integratieniveau. Interactiesystemen worden mede
beïnvloed door hun maatschappelijke en organisationele context. Een
eenvoudig voorbeeld: zet twee mensen bij elkaar en laat ze onder tijdsdruk
werken. Binnen de kortste keren hebben zij ruzie met elkaar, niet door hun
agressieve karakter, niet door hun irritante persoonlijkheid, maar door de
omstandigheid dat ze onder tijdsdruk moeten werken. Deze context variabelen
kunnen betrekking hebben op de aard en de structuur van de organisatie, bijv.
de daarin toegepaste technologie, het gehanteerde beloningssysteem, het stelsel
van toezicht en controle enz. Ze kunnen ook betrekking hebben op
maatschappelijke subsystemen. Zo worden verschillen in de informele
organisatiestructuur van Engelse en West-Duitse bedrijven verklaard uit het
verschil in beider systeem van industriële verhoudingen.
Voorbeeld: toepassing van CNC technologie. Dat zijn machines zoals draaibanken en freesbanken die niet door de mens maar door een computer worden gestuurd. Vroeger bedacht oude machinebediener zelf - voor en tijdens het produktieproces - de methode waarmee de werkstukken gedraaid of gefreesd konden worden. Tegenwoordig moet dat van te voren gebeuren en in een computerprogramma worden vertaald. Globaal onderscheid maken tussen programmeren, testen en corrigeren van programma's en het bedienen van machines. Arbeidsorganisatorisch bestaan er dan de volgende mogelijkheden:
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | |
| Programmeren | P | P | P | V/I | V/I | B |
| Testen/Corrigeren | P | V/I | B | V/I | B | B |
| Bedienen | B | B | B | B | B | B |
Al deze mogelijkheden komen in de praktijk voor. Als men ze bekijkt vanuit het perspectief van de machinebediener dan krijgen we drie mogelijkheden:
In structurele verklaringsmodellen worden de arbeidsorganisatorische keuzen hoofdzakelijk gerelateerd aan organisatiekenmerken. Vooral in kleine bedrijven met een gering aantal CNC machines laat men de machinebedieners programmeren. Pas wanneer een activiteit op voldoende grote schaal wordt uitgevoerd, wordt het zinvol om arbeidsdeling toe te passen. Dit verklaard echter nog niet waarom er toch een aantal kleine bedrijven zijn die hun bedieners niet en een aantal grote bedrijven die hun machinebedieners wel laten programmeren.
In handelingstheoretische verklaringsmodellen wordt gekeken naar de handelingsoriëntaties van de betrokken actoren. Het strategisch (belangengerichte of utilitaire) handelen van ondernemingsleidingen kan betrekking hebben op de kostprijs, op de doorlooptijden of op het beheersen van hun werknemers. Deze verschillen kunnen leiden tot verschillende arbeidsorganisatorische keuzen. Bedrijven kunnen zich echter ook - al dan niet complementair aan de strategische oriëntatie - laten leiden door andere handelingsoriëntaties. In die mate dat men zich door traditionele handelingsoriëntaties laat leiden zullen bedrijven geneigd zijn de bestaande arbeidsdeling te handhaven of verder uit te werken omdat men dat nu eenmaal altijd gedaan heeft.
In onderhandelings- of machtstheoretische verklaringsmodellen worden bedrijfsstrategieën geanalyseerd als het resultaat van bedrijfsinterne onderhandelings- en machtsprocessen tussen verschillen actoren. Of er besloten wordt tot werkplekprogrammeren bij CNC machines kan afhankelijk zijn van de strijd tussen het management van de fabricage en van de werkvoorbereiding, of van de strijd tussen het management en in beroepsbonden georganiseerde arbeids.
In het technologisch deterministisch model wordt de technologische ontwikkeling als een universele factor voorgesteld, die maatschappijen, organisaties en personen voor dezelfde soort problemen stelt en tot hetzelfde soort oplossingen dwingt. Volgens dit model worden de verschillen tussen maatschappijen en organisaties veroorzaakt (a) door een verschil in technologische ontwikkeling of (b) door een culturele achterstand: tradities vertragen de culturele aanpassing aan de universele trend. Voor de onderzoeksmethodologie betekent dit dat verschillen in eerste instantie verklaard worden door technologie, bedrijfsgrootte, aard van de markt enz. (de 'contingency variabelen'). Wat er dan nog overblijft aan verschillen wordt, als restwaarde, verklaard door culturele verschillen (d.w.z. achterstanden). In schema ziet dat er als volgt uit:
Figuur 7.1 Technologisch deterministisch verklaringsmodel
Zodra het bestaan van arbeidsorganisatorische speelruimte wordt erkend (d.w.z. het bestaan van arbeidsorganisatorische alternatieven die functioneel equivalent of gelijkwaardig zijn) krijgt de 'cultuur' als verklarende factor een nieuwe betekenis: van restvariabele wordt het de belangrijkste variabele. De stelling is dan dat de cultuur bepalend is voor wat als probleem waargenomen wordt, hoe het gedefinieerd wordt, wat als (mogelijke) oplossing beschouwd wordt. Schematisch ziet dit er als volgt uit:
Figuur 7.2 Culturalistisch verklaringsmodel
Maurice, Sorge e.a. constateerden aanzienlijke verschillen in organisatievormen tussen Frankrijk, West-Duitsland en Engeland, ondanks overeenkomsten in technologie, bedrijfsgrootte e.d. Zij laten zien dat deze samenhangen met verschillen in het onderwijssysteem en in het systeem van industriële verhoudingen.
Figuur 7.3 Vergelijking Franse en Duitse arbeidssystemen
Natuurlijk is deze indeling nog een veel te grof [Nashold 1992]. Maar zij laat wel een paar opvallende culturele verschillen zien tussen de arbeidsorganisatorische patronen van landen met een gelijk of gelijksoortig technologisch niveau. Bovendien laat het zien dat het onderzoeksgebied zeer breed is en wat de componenten zijn die hierbij een rol spelen. Het onderzoeksgebied valt in ieder geval uiteen in drie domeinen:
| TAO Program | Onderwerpen | Samenleven | Home | Zoek | Contact |
|---|