TAO Program Onderwerpen Samenleven Home Zoek Contact

Techniek - Arbeid - Organisatie

dr. Albert Benschop
Universiteit van Amsterdam

II. Technologie als probleem

  1. Technologie als meervoudig probleem
  2. Nieuw karakter van discussie
  3. Onbehagen in de sociologie
  4. Uiteenlopende referentiekaders
I     Index     III


1. Technologie als meervoudig probleem

Niet alleen de sociale gevolgen van technologie zijn een probleem, maar de technologie zelf is meer de inzet van sociaal-wetenschappelijk en politiek-cultureel debat geworden. De technologie is zelf een sociaal verschijnsel. En als zodanig is de technologie een meervoudig probleem geworden. Het is een probleem in relatie tot:

Technische systemen en in het bijzonder informatiesystemen penetreren moderne maatschappijen in alle leefsferen. In al die leefsferen is technologie een probleem van de eerste orde geworden.

Rolling Stones Alive?
Op 13 en 14 juni 1995 gaven Rolling Stones een aantal live concerten in het Goffertpark in Nijmegen. Elke avond waren zo'n 65.000 bezoekers aanwezig, die getracteerd werden op een groots spectakel. Een van die bezoekers beschreef zijn beleving als volgt: 'Je weet niet wat je hoort en je gelooft niet wat je ziet'.

De charme van live-optredens is dat je een uitvoerend artiest direct kunt zien, kunt horen en bijna kunt aanraken. Kunstenaar en consument zijn voor tijd-ruimtelijk verenigd (het is een vorm van dienstverlening die voldoet aan het 'uno acto' principe). Het zintuiglijk genot van een direct oog en oorcontact met de uitvoerend artiest. Maar de Stones zijn te groot geworden voor de wereld, onbereikbaar voor iedereen. Hun show zit perfect in elkaar. Met zulke massa's is het contact alleen nog te leggen middels een gigantisch video-scherm, waarop de verrichtingen van de band worden geprojecteerd. Dit is echter geen rechtstreekse projectie of uitvergroting. Er staan vele video-camera's op diverse punten die het gebeuren registreren. Deze worden doorgezonden naar een centraal punt waarop de beelden worden geselecteerd, vermengd, en grondig bewerkt en aangevuld voordat zij op het scherm worden geprojecteerd. Je kijkt dus vooral naar een media-technologisch bemiddelde 'levende' uitvoering: MTV-live. De meeste mensen kijken helemaal niet meer naar het toneel maar alleen nog naar het video-scherm. Alsof je met z'n tienduizenden naar de televisie zit/staat te kijken.

Bij sommige kleinere optredens worden alleen nog toeschouwers toegelaten die dienen als figuranten in videoregistraties. Degenen die eind mei '95 een kaartje hadden voor het optreden in Paradiso, werden bij de ingang geschift. Wie te lang of te lelijk was, werd het balkon op gestuurd. Het voorste deel van de zaal was voor een groot deel gevuld met professionele modellen.

top

2. Nieuw karakter van discussie

Technologie-discussie is in een nieuwe stroom gekomen. Techniek is in meerdere opzichten bedreigend geworden en in iedere geval tot een probleem van de eerste orde. Hiervoor is een combinatie van twee factoren verantwoordelijk: het risicokarakter van een groot aantal moderne technieken en het verzelfstandigd karakter van de ontwikkeling en toepassing ervan.

  1. De eerste reden hiervoor ligt in de grote risico's die kleven aan sommige moderne technologieën. De ontwikkeling van de natuurwetenschap en techniek brengt in toenemende mate grote risico's met zich mee. Het zijn risico's die het voorbestaan van de samenleving en zelfs van de hele wereldbevolking in het geding brengen. De nucleaire technologie (met zijn wereldvernietigende potentieel) en de DNA-recombinant technologie zijn hiervan de meest bekende vormen. (Bovendien spelen transwetenschappelijke problemen een rol: zwarte profetie).
    • Kernreactoren kunnen lekken, 'melt down' of ontploffen. De ramp met de kerncentrale in Tsjernobyl in de Oekraïne eiste in de periode 1988 en 1994 - volgens de Oekraïense minister van gezondheid - 125 duizend levens. Tijdens de explosie en de brand in de kerncentrale kwamen 32 mensen om het leven. Twee miljoen mensen raakten door de straling geïnfecteerd. In het besmette gebied wonen nog steeds 2,1 miljoen mensen. Over de ontplofte reactor is een betonnen kap gestort. De levensduur van deze kap was berekend op 30 jaar, maar er zijn nu al scheuren zichtbaar.
    • In laboratoria kunstmatig geproduceerde organismen kunnen ontsnappen.
    • Door op grootschalig industriële wijze bedreven roofbouw en ontbossing zoeken steeds meer micro-organismen een nieuwe bestaanswijze in menselijke milieus die hiertegen niet bestand zijn. Specialisten vermoeden dat er naast AIDS/HIV en ebola nog een hele serie dodelijke virussen op de loer liggen.
    • Industriële chemische produkten en nevenprodukten bevatten enorme risico's voor het milieu. Recent: zenuwgas (sarin) in metro van Tokyo.

    Holocaust Technologie
    Op 3 mei 1995, de vooravond van de herdenking van de slachtoffers de Tweede Wereldoorlog hield de bekende nazi-jager uit Wenen, Simon Wiesent, een lezing in Groningen. Hij waarschuwde dat de holocaust niet de eerste was, maar de laatste in een wereldgeschiedenis die geen einde kent. De holocaust heeft volgens hem zes componenten: haat, dictatuur, bureaucratie, technologie, crisis en een minderheid als slachtoffer. Daarvan is volgens hem technologie de belangrijkste. "Als de technologie die Hitler ter beschikking stond, eerder ontwikkeld was geweest, dan had geen jood de Spaanse inquisitie, geen protestant Frankrijk en geen katholiek Engeland overleefd" [Wiesenthal].

  2. De tweede reden is het allesdoordringende en verzelfstandigde karakter van technologische ontwikkelingen. Veel diepingrijpende maatschappelijke veranderingen zijn verbonden met de ontwikkeling van nieuwe technieken en technologieën en met hun toepassing in produktieprocessen, produkten en arbeidsorganisaties. Wie kan de technologische ontwikkelingen nog sturen? Technologische ontwikkeling lijkt eerder iets te zijn wat ons overkomt en waar we ons maar aan hebben aan te passen, dan een gestuurd proces. De technologische ontwikkeling en haar gevolgen zijn in belangrijke mate het onbedoelde gevolg van het handelen van een groot aantal individuele en collectieve actoren, dat op een ingewikkelde manier met elkaar vervlochten is [Winner 1977]. Het proces zelf lijkt immuun te zijn voor sturing van buitenaf. Een van de gevolgen van het 'machinale denken' is dat ook het moderne management steeds vaker het gevoel heeft dat men met huidige software verdringt in een ondoordringbaar moeras van onbetrouwbare en niet meer overzichtelijke produktiemiddelen [Brödner 1985:100 over CIM].

  3. Aanvullende redenen:
    • Toenemende bezorgdheid over richting waarin industriële maatschappijen zich ontwikkelen.

    • Toenemend besef van het ideologisch karakter van de industrialistische ontwikkelingsmodellen. Zij geven uitdrukking aan een specifiek patroon van waarden dat de inspanningen van specifieke managerial en technologische elites ondersteunt.

    • Informatietechnologie biedt nieuwe keuzemogelijkheden. Studies over relatie tussen nieuwe technologieën en typen organisatie hebben laten zien dat het technologisch determinisme een systematische empirische test niet overleefd [zie hoofdstuk VII].
top

3. Maatschappelijk onbehagen in de sociologie

Het maatschappelijk onbehagen over de ontwikkeling van moderne technologieën is nu ook in de sociologie doorgedrongen, en in het bijzonder in de arbeidssociologie. De technologie was lange tijd 'het stiefkind van de sociale wetenschappen' (Berting). De sociale wetenschappen hadden te lang de neiging om zich bij vraagstukken van techniek en technologie te beperken tot de sociale gevolgen van gegeven technologische veranderingen, en zich daarbij te concentreren op het gebied van arbeid en arbeidsverhoudingen [Berting 1992: 16].

Het sociologisch onderzoek naar technologie figureerde grotendeels binnen het kader van een technologisch-rationalistisch ontwikkelingsmodel [Berting 1992: 67]. Het onderzoek concentreerde zich vooral op:

Ook voor de sociologie is de moderne techniek tot een theoretisch en methodologisch probleem geworden. De laatste jaren is er veel werk verzet om een nieuw vak of specialisme van de grond te tillen, dat van de techniek-sociologie. De techniek-sociologie richt zich niet alleen op de (al dan niet verkeerde) toepassing van technologieën en op de maatschappelijke gevolgen van technologische innovaties, maar ook op de techniekontwikkeling zelf. In het volgende schema is het object van de techniek-sociologie in kaart gebracht.

Figuur 2.1 Object van techniek-sociologie

top


4. Uiteenlopende referentiekaders

Waardoor worden de problemen veroorzaakt: door de technologie zelf, door de een verkeerde toepassing ervan of door het feit dat maatschappelijke structuren altijd achterlopen bij technologische veranderingen, zodat aanpassingsproblemen onvermijdelijk zijn? De referentiekaders waarmee technologische ontwikkelingen worden geanalyseerd en beoordeeld lopen sterk uiteen. We kunnen drie referentiekaders onderscheiden.

  1. Onschuld van de techniek
    Voor sommige sociologen is de technologie een uiterst machtig, maar neutraal instrument waarvan de sociale gevolgen vooral bepaald worden door de doelstellingen van degenen die er gebruik van maken. Dit is de instrumentalistische of sociaal-voluntaristische benadering. Bijv. Habermas e.v.a.

  2. b Hoofdschuldige
    Anderen beschouwen de technologie zelf als hoofdschuldige: zij wordt verantwoordelijk gesteld voor een reeks plagen of te verwachten catastrofen: afhankelijkheid van en onderwerping aan technologische systemen, ongelijkheid in economische en culturele zin als gevolg van ongelijke toegangskansen tot de informatica, afbraak van het sociale levens, ondergang van de Westerse economie en vernietiging van de derde wereld. Vertegenwoordigers: de late Heidegger, Marcuse, Ellul.

  3. Samenhang techniek en sociale factoren
    Tenslotte de sociale wetenschappers die de nadruk leggen op de nauwe vervlechting tussen technologie en sociale factoren (zoals bij internationale concurrentieverhoudingen). Zij beschouwen technologie niet eenvoudig als een middel tot elk willekeurig doel, maar als middelen waarin al bepaalde voorkeuren zitten ingebakken. Vertegenwoordigers: Sohn-Rethel, Ullrich, Böhme, Winner, Mumford.

Alleen voor de aanhangers van het technologisch determinisme (die in hoofstuk III behandeld worden) bestaan er eigenlijk geen problemen. Voor hen zijn problemen slechts aanpassingsproblemen van tijdelijke aard en/of problemen die door de verdere ontwikkeling van de technologie opgelost zullen worden.

In de moderne techniek-sociologie wordt de technologie bestudeerd als resultaat van sociaal handelen in specifieke contexten. Zij beperkt zich per sé niet tot het onderzoek naar de gevolgen van toegepaste technologieën. Het logische startpunt van elke techniek-sociologie is het specificeren van de begrippen techniek en technologie.

top


I. Uitgangspunten     Index     III. Techniek en Technologie

TAO Program Onderwerpen Samenleven Home Zoek Contact