Techniek, Arbeid en Organisatie (TAO)

Leerdoel

• Sommige onderzoekers benadrukken de negatieve gevolgen van mechanisering en automatisering van industriële en dienstverlenende arbeidsprocessen. Zij verwachten verdergaande heteronomisering van de arbeid en toenemende externe controle, dekwalificatie en vervreemdende arbeidsverdeling (vooral tussen hand- en hoofdarbeid), onderdrukking en minachting van de levende arbeid; rigidisering en steeds verdergaande autocratisering van arbeidsorganisaties; groeiende structurele werkloosheid en het ontstaan van een zogenaamde '2/3 maatschappij'; verdergaande natuur- en milieuvernietiging, enz.
• Andere onderzoekers benadrukken daarentegen de positieve gevolgen van mechanisering, automatisering en i.h.b. micro-electronische automatisering. Zij verwachten een ongekende stijging van de materiële welvaart; autonomisering van de arbeid, reprofessionalisering en rekwalificatie van de arbeid, overwinning van de fragmentering en arbeidssplitsing en van de oude deling tussen hand- en hoofdarbeid, een nieuw respect voor levende arbeid en de arbeid(st)ers, bevrijding van de arbied; democratisering en flexibilisering van de arbeidsorganisaties; de ontwikkeling van alternatieve, milieuvriendelijke high-tech, enz.

Programma overzicht

1. Arbeid en politiek
   Wat zijn de kenmerken van een 'politieke sociologie van de arbeid' en hoe verhoudt deze zich ten opzichte van met andere benaderingen? Wat is de relatie tussen techniek-arbeid-organisatie en arbeidsmarkt-arbeidsorganisatie en arbeidsverhoudingen als arena's?
   Literatuur:
   Berting: Technologie en sociologie + Technologie en mensenrechten.
   Benschop: TAO - Inleiding op Techniek-Arbeid-Organisatie (fragmenten).

2. Sociologische benaderingen: technologie als sociaal verschijnsel
   Sociologische benaderingen van technologie: het technologisch determinisme, het sociaal determinisme, en de politieke technologie resp. de technologie van de ontwerpers.
   Literatuur:
   Grint: Working technology
   Noble: Het ontwerpen van machines als maatschappelijke keuze

3. Nieuwe technologieën: de micro-elektronische revolutie
   Wat is techniek en wat is technologie? Wat is het bijzondere aan de nieuwe technologieën? Hierbij vooral aandacht voor biotechnologie, nieuwe materialen en in het bijzonder aan de micro-electronica (NC, CNC, CAD, CAP, CIM enz.). Bieden zij mogelijkheden om over te schakelen naar een 'economy of scope'? Bieden zij mogelijkheden om kleinere en snel veranderende markten te bedienen? Wat zijn de factoren die de keuze, het ontwerp en de implementatie van nieuwe produktie- en informatiesystemen bepalen? Verschuift het centrum van theorievorming en beleid van efficiëntie naar innovatie?
   Literatuur:
   Roobeek: hft. 2, 3 en 4 uit: Een race zonder finish.

4. Omstreden consequenties van mechanisering en automatisering
   Wat zijn de gevolgen van verdergaande mechanisering en automatisering voor de kwaliteit van de arbeid (rekwalificatie versus dekwalificatie), voor de inrichting van arbeidsprocessen (vergroting autonomie versus destructie/regulatie van autonomie) arbeidsorganisaties (centralisatie versus decentralisatie)?
   Literatuur:
   Wood: Van Braverman naar Cyberman
   Child: Managerial strategies, new technology and the labour proces.

5. Oude en nieuwe produktieconcepten
   Wat zijn produktieconcepten? Hoe wordt dit begrip gedefinieerd en dat zijn de kenmerken van produktieconcepten? Zijn het techniekconcepten, organisatieconcepten of arbeidsconcepten? Wat is de samenhang met macro-economische en politieke veranderingen ('post-fordisme')? Wat is het nieuwe aan de 'nieuwe produktieconcepten' zoals het 'post-fordisme' of de 'slanke produktie'? Heuristisch model van ambachtelijke produktie, massaproduktie en slanke produktie.
   Literatuur:
   Braverman: Wetenschappelijke bedrijfsvoering
   Child: Managerial Strategies, New Technology and the Labour Process
   Tomaney :A new paradigm of work, organization and technology?.

6. Nieuwe produktieconcepten: het einde van de arbeidsdeling?
   Literatuur:
   Kern/Schuhmann: New productionconcepts in Western Germany
   Streek: Institutional Conditions of Diversified Quality Production

7. Technologie en kwaliteit van de arbeid
   Een moeilijk maar noodzakelijke begripsafbakening. Benaderingen van kwaliteit van de arbeid. Onderzoekstradities. Beleidspraktijk en beleidsperspectieven. Arbo-wet en Weba-methodiek.
   Literatuur:
   Christis: Taylorisme en nieuwe produktieconcepties.
   de Sitter: stappen 1 t/m 5 van Synergetisch Produceren.

8. Technologie en organisatie: integraal ontwerpen en structuurbouw
   Literatuur:
   De Sitter: stappen 6 t/m 10 van Synergetisch produceren].

9. Democratisering van arbeidsorganisaties
   In dit onderdeel gaat het om de relatie tussen arbeidsproces en controlestructuren. De centrale vraag is: welke mogelijkheden bieden nieuwe technologieën voor democratisering van de arbeidsorganisatie? Toegespitst op inrichtingsproblemen: ontstaan er nieuwe mogelijkheden voor uitbreiding van regelcapaciteit? Toegespitst op tot bedrijfsinterne zeggenschapsrelaties: biedt nieuwe informatietechnologie ook betere kansen voor zeggenschap of juist voor intensivering van controle? Of anders gezegd: leidt de nieuwe technologie tot een versterking van de macht van het management of tot nieuwe vormen van zeggenschap van werknemers?
   Literatuur:
   Naschold: Organization Development.

10. Informatietechnologie en werkgelegenheid
    Welke effecten heeft de technologische ontwikkeling op de arbeidsmarkt resp. op deelmarkten? Wat zijn de mogelijke gevolgen voor de kwantitatieve discrepantie tussen vraag en aanbod van arbeidskrachten: werkloosheid? Wat zijn de gevolgen voor kwalitatieve discrepanties tussen vraag en aanbod? Ligt een nog verdere segmentering van de arbeidsmarkt in het verschiet?
    Literatuur:
    Van den Besselaar: Technologie en de kwalitatieve structuur van de werkgelegenheid.

11. Technologiepolitiek
    Contouren van de technologiewedloop? Wat zijn mogelijkheden en beperkingen van overheidsinterventie in de technologische ontwikkeling? Wat is een technologiebeleid? Welke typen van technologiebeleid? Wat is het politiek-maatschappelijk draagvlak vor technologiebeleid? Waarom wordt in Nederland zo'n achterlijk technologiebeleid gevoerd?
    Literatuur:
    Roobeek: hft. 2, 5 ,6, 7 uit: Een race zonder finish.

Studiemateriaal

Wijzigingen voorbehouden
• Benschop, Albert [1996] Techniek - Arbeid - Organisatie - Een elektronisch boek in wording over technieksociologie. In combinatie met de verzameling informatiebronnen in Technology
• Bader, V./Benschop, A [1996] Reader: Techniek - Arbeid - Organisatie
• Sitter, L.U. de [1994] Synergetisch produceren. Human Resources Mobilisation in de produktie: een inleiding in structuurbouw. Assen: Van Gorcum.

Reader

Arbeid en politiek

• Berting, Jan [1992] Technologie en sociologie + Technologie en mensenrechten. Uit idem: De technologische factor. Een sociaalwetenschappelijke analyse. Rotterdam: Academisch Boeken Centrum [pp. 9-42; pp. 89-98, pp. 101-2]. Totaal: 46 blz.

Sociologische benaderingen van technologie

• Grint, Keith [1991] Working technology. Uit: idem, The Sociology of Work. Cambridge: Polity Press. pp, 274-306. Totaal: 33 blz.
• Noble, David F. [1983] Het ontwerpen van machines als maatschappelijke keuze. De automaties gestuurde gereedschapsmachine als een uitdaging voor de arbeiders. In: Te Elfder Ure 33: 78-118. Totaal: 41 blz.

Gevolgen van mechanisering en automatisering

• Wood, Stephan [1987] Van Braverman naar Cyberman. Nieuwe technologie en arbeidsverhoudingen. In: Te Elfder Ure 41: 75-109. Totaal: 35 blz.
• Child, John [1987] Managerial strategies, new technology and the labour proces. Uit: N. R. Finnegan/G. Salaman/K. Thompson (ed.) [1987] Information Technology: Social Issues. London: Open University. pp. 76-95. Totaal 20 blz.

Oude en nieuwe produktieconcepten: het einde van de arbeidsdeling?

• Braverman, Harry [1974] Wetenschappelijke bedrijfsvoering. In: Te Elfer Ure 33 Annex, Taylorisme in Nederland, pp. 5-30. Vert. van hft 4 van "Labor and Monopoly Capitalism". New York. Totaal: 26 blz.
• Tomaney, John [1994] A New Paradigm of Work, Organization and Technology? Uit: Uit: A. Amin (ed.) [1994] Post-Fordism. A Reader. Oxford: Blackwell. pp. 157-83. Totaal: 27 blz.
• Child: Managerial Strategies, New Technology and the Labour Process.
• Kern/Schuhmann: New production concepts in Western Germany.
• Streek: Institutional Conditions of Diversified Quality Production.

Kwaliteit van de arbeid

• Christis, Jac [1988] Taylorisme en nieuwe produktieconcepties. Herdefinitie van de kwaliteit van de arbeid. Uit: Te Elfer Ure 41: 43-73. Totaal: 31 blz.

Informatietechnologie en werkgelegenheid

• Besselaar, Peter van den [1995] Technologie en de kwalitatieve structuur van de werkgelegenheid. Amsterdam. 26 blz.

Internetbronnen