Neo-klassieke economische organisatietheorie Het Walrasiaanse model Markten, vrijheid en sociale orde 3·1 Hayek: een pilaarheilige van nieuw rechts 3·2 Weber: vrijheid en dwang in de contractmaatschappij 3·3 De arbeidskrachtenmarkt als voorbeeld Marktgerichte organisatietheorieën 4·1 Vooronderstellingen van marktmodellen 4·2 Kritieken op marktgerichte benaderingen

VI Transformatie Index VIII Gene zijde

1 Neo-klassieke economische organisatietheorie

De meeste economen die zich tot nu toe op het pad van de organisatiestudies hebben bewogen, zijn daarbij uitgegaan van neo-klassieke economische premissen. De gemeenschappelijke vooronderstellingen van de neo-klassieke economische organisatietheorieën kunnen in een aantal punten worden samengevat.

1. Zij concentreren zich zeer sterk op het individu als eenheid van analyse, eerder dan op de groep, structuur, cultuur enzovoort. Het analytisch vertrekpunt is dus sterk individualistisch gekleurd.

2. Het individu wordt opgevat als een rationeel wezen dat een enkele utiliteit maximaliseert, eerder dan als een gevoelig wezen met conflicterende doelen, vage waarden en persoonlijke bindingen aan anderen. Het nutsmaximaliserende individu maakt hoofdzakelijk afwegingen tussen geld en vrije tijd. De netto-utiliteit wordt gedefinieerd als beloningen (geld) minus inspanning.

3. Er wordt uitgegaan van de vooronderstelling dat een arbeidsorganisatie/onderneming zich altijd toelegt op efficiency in de enge zin van het woord die de winst van de eigenaar maximaliseert, eerder dan op efficiëntie de bredere betekenis van welvaart van werknemers en gemeenschap, inclusief stabiliteit van werkgelegenheid en de conservering van natuurlijke bronnen.

4. Er wordt aangenomen dat alle transacties en al het economisch handelen worden geregeerd door evenwichten en dat markten uiteindelijk in evenwicht komen zodat in de winstproduktie een maximale efficiëntie overheerst.

5. In het model van een perfecte markt wordt verondersteld dat transacties kosteloos en instantelijk zijn. Contracten zouden altijd in een uiterst korte tijdsperiode worden voltrokken: het ideaaltypische model van loco-contracten waarbij goederen tegen contanten worden verkocht en direct worden geleverd.[1]

6. Er wordt aangenomen dat hoge winsten voor eigenaars een voldoende bewijs zijn voor efficiëntie en dat efficiëntie de maatschappij dient omdat bronnen niet worden verspild.

2 Het Walrasiaanse model

Het Walrasiaanse model biedt een specifieke visie op ruilverhoudingen en economische instituties. Dit model kan in vier stellingen worden samengevat: (a) anonimiteit van de markt; (b) onverenigbaarheid van concurrerende markten en hiërarchie; (c) afwezigheid van substantiële hiërarchie, en (d) decentralisatie van effectieve macht aan consumenten.

1. Anonimiteit van de markt
   Er wordt verondersteld dat de identiteit van de partner waarmee men ruilt irrelevant is en dat de claims die worden gedaan onaangevochten zijn. Transacties vinden plaats in "a veil of prices" [Bowles/Gintes 1991:173]. Deze vooronderstelling wordt vaak geïllustreerd met het voorbeeld van iemand die langs de weg fruit koopt bij een fruithandelaar.
   "I do not know the fruit salesman personally, and I have no particular interest in his well-being. He reciprocates this attitude … Yet the two of us are able to transact exchanges efficiently because both parties agree on the property rights relevant to them" [Buchanan 1975:17].
   De economische actoren zijn slechts geïnteresseerd in hun individuele eigenbelang (egoïsme) en zijn volstrekt onverschillig ten opzichte van de concrete menselijke kenmerken en eigenschappen van hun handelspartners (onpersoonlijk).[2] De 'eerlijkheid' van de markt bestaat hierin dat zij anoniem en in zekere zin blind is. Hayek herinnert ons eraan dat in de Klassieke Oudheid een "attribuut van de god der gerechtigheid" was en dat het daarom zowel de concurrentie als de gerechtigheid tot eer strekt "dat zij zonder onderscheid des persoons oordelen" [Hayek 1944:76; vert. 1985:122]. Friedman gaat daarin nog een stap verder. Aan de anonimiteit van het marktmechanisme verbindt hij de conclusie dat een dergelijk stelsel naar zijn aard politiek stabieler zal zijn omdat de mensen niet zo snel tegen een anoniem stelsel in verzet zullen komen.
   "Buurmans gras is altijd groener, dus wij geven de schuld aan het systeem. In een door de overheid geleide economie richt de afgunst en de onvrede zich op de politieke leiders. In de vrije markteconomie krijgt het marktmechanisme de schuld" [Friedman 1981:43].
   De neo-klassieken geven toe dat onder het stelsel van de vrije concurrentie de kansen niet voor ieder individu gelijk zijn (vanwege de particuliere eigendom en overerving). Toch menen zij dat dit stelsel het enige is, waarbij het succes van het individu uitsluitend van hem zelf afhangt en niet van de gunsten van de machthebbers.[3] Een stelsel van vrije concurrentie zal niet goed kunnen werken indien iedereen hetzelfde inkomen verdient. Dit betekent echter niet dat mensen geen gelijke kansen mogen hebben. Een marktsysteem werkt het best wanneer iedereen dezelfde kansen krijgt, wanneer er sprake is van volledige concurrentie. Gelijkheid in resultaat (in inkomen of maatschappelijke positie) is niet compatibel met het marktsysteem. De vraag is echter of het prijsmechanisme rechtvaardige en gelijke resultaten voor de burgers oplevert.
   "It depends on what you mean by equality. Equality before the law, certainly. Equality in material position is wholly impossible, because that would require a complete directed system. Freedom always produces inequality, and equality of a material kind can only be achieved by the abolition of freedom" [Hayek, in: Silk 1984:12].
   Particulier eigendom is en blijft in deze visie de belangrijkste garantie voor vrijheid, niet alleen voor de bezitters, maar "scarcely less for those who do not" [Hayek 1944: 78].

2. Onverenigbaarheid van concurrerende markten en hiërarchie
   De anonimiteit van de markt zorgt ervoor dat concurrerende markten onverenigbaar zijn met discriminatie.
   "[A] free market separates economic efficiency from irrelevant characteristics … the puchaser of bread does not know whether it was made by a white man or a Negro, by a Christian or a Jew … A businessman … who expresses preferences in his business activity that are not related to productive efficiency … is in effect imposing higher costs on himself than are other individuals who do not have such preferences. Hence in a free market they will tend to drive him out" [Friedman 1962:109-110].
   In een Walrasiaans competitief evenwicht zou de kostenminimalisering ervoor zorgen dat discriminatie op basis van ras, geslacht, of andere ascriptieve kenmerken van overigens identieke actoren wordt uitgesloten. Van de kapitalistische concurrentie economie zou dus een principieel universalistische, anti-ascriptieve werking uitgaan.[4]

3. Afwezigheid van substantiële hiërarchie
   Er wordt verondersteld dat elke vorm van substantiële hiërarchie afwezig is. Volgens Armen Alchian en Harold Demsetz heeft een onderneming
   "no power of fiat, no authority, no disciplinary action any different than the slightest degree from ordinary market contracting between any two people. I can 'punish' you only by withholding future business or by seeking redress in the courts for any failure to honor our exchange agreement. That is exactly all that any employer can do. He can fire or sue, just as I can fire my grocer by stopping purchases from him, or sue him for delivering faulty products" [Alchian/Demsetz 1972:777].[5]
   In een Walrasiaans model wordt zelfs gesuggereerd dat het kapitaal zelfs geen formele macht over arbeid(ers) heeft. In zijn beschouwing over de inkomensverdeling in een kapitalistische economie merkte Paul Samuelson [1957:894] op: "in a perfectly competitive market it really doesn't matter who hires whom: so let labor hire capital".

4. Decentralisatie van effectieve macht aan consumenten
   Het resultaat van deze overwegingen is dat de effectieve macht naar de consumenten wordt gedecentraliseerd. Deze stelling werd al door Joseph Schumpeter geformuleerd:
   "The people who direct business firms only execute what is prescribed for them by wants … Individuals have influence only in so far as they are consumers" [Schumpeter 1934:21].
   De consumenten zijn dus soeverein. In de modelwereld van de neoklassieke economen is geen plaats voor asymmetrische machtsverhoudingen, voor exploitatieve klassenrelaties en de economische actoren weten altijd wat het beste voor hen is - omdat zij gezegend zijn met 'onbevlekt ontvangen' preferenties. Het spreekt bijna vanzelf dat overheden daarin niet mogen interveniëren.
   

Welke gevolgen heeft dit model nu voor de opvatting van de moderne onderneming als organisatie? In de orthodoxe (neoklassieke) benadering worden ondernemingen beschreven als een produktiefunctie waaraan een doel van winstmaximalisering kan worden toegeschreven. De allocatie tussen onderneming en markt ('whether to make or buy') wordt als een gegeven opgevat. De onderneming wordt dus beschouwd als een monade. Ondernemingen worden als holistische entiteiten opgevat. Dit betekent dat een onderneming wordt opgevat als een enkelvoudig verenigd geheel. In de standaard micro-economische theorie wordt feitelijk geen onderscheid gemaakt tussen de producenten (de arbeiders die werken voor loon) en de onderneming. Er wordt verondersteld dat ondernemingen één doel hebben. Meestal wordt verondersteld dat het doel is om de winsten of de waarde van de onderneming op de aandelenmarkt te maximaliseren. Bovendien wordt verondersteld dat iedereen over perfecte informatie beschikt. Iedereen weet alles wat relevant is voor besluitvorming over hoeveel en hoe te produceren (producenten) en hoeveel van wat te kopen van alle consumptiegoederen (consumenten).
 

3 Markten, vrijheid en sociale orde

3·1 Hayek: een pilaarheilige van nieuw rechts

In het voetspoor van Max Weber gaan veel sociologen ervan uit dat organisaties noodzakelijk zijn. Vanuit een marginalistisch economisch perspectief hoeft de maatschappelijk orde echter niet te worden georganiseerd. Volgens Hayek is orde iets dat spontaan ontstaat, wanneer 'het wonder van de markt' niet wordt onderworpen aan externe interferentie. Organisaties - particuliere en publieke bureaucratieën - vernietigen de 'spontane orde' waarin markten voorzien [Hayek 1967]. Organisaties staan dus haaks op markten.

"The commands as well as the rules which govern an organization serve particular results aimed at by those who are in command of the organization" [Hayek 1944:21].

De markt wordt dus als een bron van spontane orde opgevat. Het Hobbesiaanse mysterie (hoe komt het dat degenen die hun eigenbelang najagen dit niet voornamelijk doen door geweld en fraude?) wordt door de markt opgelost. Sociale orde komt tot stand door talloze vrije en onafhankelijke beslissingen om te kopen en verkopen op een vrije markt die gecoördineerd wordt door het prijsmechanisme. Dit effect zou door geen enkel systeem van centrale planning bereikt kunnen worden. Organisaties zijn dus een second-best alternatief voor markten (en 'eerlijke' markten worden door organisaties vernietigd).

In The Use of Knowledge in Society [1945] maakt Hayek een vergelijking tussen een marktsysteem en een centraal planningsgezag:

"The various ways in which the knowledge on which people base their plans is communicated to them is the crucial problem for any theory explaining the economic process. And the problem of what is the best way of utilizing knowledge initially dispersed among all the people is at least one of the main problems of economic policy - or of designing an efficient economic system. The answer to this question is closely connected with that other question which arises here, that of who is to do the planning. It is about this question that all the dispute about 'economic planning' centers. This is not a dispute about whether planning is to be done or not. It is a dispute as to whether planning is to be done centrally, by one authority for the whole economic system, or is to be divided among many individuals".

De marktorde is gebaseerd op de vrije beslissingen van vele onverbonden individuen: zij worden met elkaar in relatie gebracht door beslissingen om te kopen en te verkopen. Deze beslissingen worden geëffectueerd door het prijsmechanisme.

"The liberal argument is in favour of making the best possible use of the forces of competition as a means of co-ordinating human efforts … It is based on the conviction that where effective compettion can be created, it is a better way of guiding individual efforts than any other. … And it regards competition as superior not only because it is in most circumstances the most effcient method known, but even more because it is the only method by which our activities can be adjusted to each other without coercive or arbitrary intervention of authority" [Hayek 1944:27]

"Planning leads to dictatorship because dictatorship is the most effective instrument of coercion and the enforcement of ideals, and as such essential if central planning on a large scale is to be possible" [Hayek 1944:32].

Hayek is een van de meest vooraanstaande advocaten van de 'vrijheid door de markt' en een pilaarheilige van 'nieuw rechts'.[6] Natuurlijk keert hij zich niet tegen het bestaan van ondernemingsorganisatie als zodanig. Hij erkent dat organisaties doelgerichte systemen zijn, zeker waar het winstgerichte ondernemingen betreft. Alle andere doelen van een organisatie moeten rigoreus ondergeschikt worden gemaakt aan "the profitable use of the capital entrusted to the management by the stockholders". Dit is nodig om "the single aim" veilig te stellen van het verkrijgen van "the largest return in terms of lon-run profits". Zonder deze toewijding "the case for private enterprise breaks down" [Hayek 1967:300,313]. Organisaties zijn een produkt van het werk van de duivel omdat zij altijd geneigd zijn de 'vrije markteconomie' te vernietigen. Voor winstgerichte ondernemingen maakt Hayek echter een uitzondering. Die uitzondering wordt gebruikt voor een retorische verheerlijking van de zegeningen van het ongebreidelde liberalisme en van de zuiverheid van de markt als de meest heilige van alle instituties. Grote organisaties zijn toelaatbaar zolang elk aspect van hun functioneren ondergeschikt is aan de het marktprincipe van winst als een allesomvattend doel.

Het centrale concept van Hayek is 'vrijheid'. Planning moet worden vermeden omdat het 'de vrijheid' inperkt. De organisationele basis van de calculaties van de kapitalistische ondernemingen worden echter niet opgevat als een reductie van vrijheid. Werknemers die formeel-juridisch niet worden gehinderd om ontslag te nemen en die dus altijd op zoek kunnen gaan naar een andere baan zijn echter wel degelijk onderworpen aan ondernemersdwang. Hayek heeft geen oog voor het asymmetrische karakter van marktrelaties en van contracten. Hij is volledig blind het feit dat marktrelaties tussen loonarbeid en kapitaal tevens asymmetrische machts- en gezagsrelaties zijn. Van Max Weber zou hij hebben kunnen leren dat de uitbreiding van de contractvrijheid in een maatschappij gepaard kan gaan met de ontwikkeling van structureel autoritaire sociale relaties in de arbeidsverhoudingen. De blindheid voor dit probleem is geen idiosyncratische afwijking van Hayek - het is een specifieke kwaal waaraan praktisch alle traditionele marktbenaderingen van de organisatie-analyse leiden.

3·2 Weber: vrijheid en dwang in de contractmaatschappij

De formele juridische gelijkheid in burgerlijke maatschappijen is het gecombineerde effect van de uitbreiding van de markteconomie en de bureaucratisering van de politieke instellingen. Hierdoor werden de feodale particuliere machten en de privileges van groepen die steunden op monopolistische posities afgebroken. Max Weber [WG 419] belicht hiervan het tweeledige resultaat. Enerzijds wordt de autonomie van 'verenigingen' erkend, die formeel universeel toegankelijk zijn, maar praktisch sterk gereguleerd (verenigingsvrijheid: iedereen kan 'zonder aanziens des persoons' een naamloze vennootschap stichten). Anderzijds krijgt iedere burger de macht om zijn eigen 'wet' te creëren door middel van het aangaan van particuliere legale transacties (contractvrijheid: iedereen kan met iedereen een willekeurig contract sluiten). De politieke drijvende factoren achter deze ontwikkeling zijn de machtsbehoeften van de heersers en beambten van de zich versterkende staat. De economische drijvende factoren zijn de belangen van die segmenten van de maatschappij die gericht zijn op verwerving van marktmacht, d.w.z. personen die economisch zijn geprivilegieerd in de formeel 'vrije' concurrentiestrijd van de markt, dank zij hun positie als eigenaren.

De juridisch geregelde relaties hebben zich ontwikkeld tot de 'contractmaatschappij' en het recht zelf tot de 'contractvrijheid', en in het bijzonder tot een systeem van vrije beschikking binnen gereglementeerde transactievormen. Deze ontwikkeling wordt meestal zo geïnterpreteerd dat dit een afname van gebondenheid en een toename van individualistische vrijheid betekent. Volgens Weber is deze opinie in zekere zin formeel correct. In het moderne recht zijn de mogelijkheden om contractuele relaties met anderen aan te gaan waarvan de inhoud volledig wordt bepaald door individuele overeenstemming, en de mogelijkheden om daarbij gebruik te maken van een toenemend aantal rechtsschema's ten opzichte van het verleden immers enorm sterk uitgebreid. Dit geldt in ieder geval voor het gebied van het zakelijke goederenverkeer en voor de persoonlijke arbeids- en dienstrelaties.

De vraag is echter in hoeverre hierdoor nu ook in de praktijk de individuele vrijheid is toegenomen om invloed uit te oefenen op de voorwaarden van het eigen leven of in hoeverre desondanks en deels misschien juist in verband daarmee "de dwangmatige schematisering van de levenswijze" is toegenomen [Weber WG:439]. Uit de ontwikkeling van de rechtsvormen alleen kan men dit in ieder geval niet aflezen.

"De grote diversiteit van de toelaatbare contractuele schema's en de formele volmacht om de inhoud van contracten vast te leggen in overeenstemming met de eigen wensen en onafhankelijk van alle officiële schemata, garandeert op zich op geen enkele manier dat deze formele mogelijkheden ook daadwerkelijk voor iedereen toegankelijk zijn. Dit wordt vooral belemmerd door de differentiatie van de feitelijke bezitsverdeling die door het recht wordt gegarandeerd. Een arbeider heeft het formele recht om welk arbeidscontract dan ook aan te gaan met welke ondernemer dan ook. Voor de werkzoekende biedt dit formele recht echter in de praktijk niet de geringste vrijheid in de bepaling van zijn eigen arbeidsomstandigheden en garandeert hem op zich ook geenszins dat hij daarop enige invloed kan uitoefenen. In eerste instantie betekent dit slechts dat degene die op de markt de machtigere is - in dit geval normaliter de ondernemer - de mogelijkheid heeft deze omstandigheden naar eigen goeddunken vast te stellen, ze de werkzoekende ter aanname of afwijzing ('take it or leave it') aan te bieden en - door de gemiddeld sterke economische noodzaak van het arbeidsaanbod door de werkzoekende - deze zijn voorwaarden op te leggen. Het resultaat van de contractuele vrijheid is dus in eerste instantie dat de kans geboden wordt om door slim gebruik van goederenbezit op de markt deze bronnen zonder legale beperkingen te benutten als een middel om macht over andere bronnen te verkrijgen. De partijen die belang hebben bij marktmacht hebben daarom ook belang bij zo'n rechtsorde. " [idem].

"De mate waarin de totale hoeveelheid 'vrijheid' binnen een gegeven rechtsgemeenschap feitelijk toeneemt is volledig afhankelijk van de concrete economische orde en met name van de bezitsverdeling. In geen geval kan het simpel worden afgeleid van de inhoud van de wet. … In [de particuliere economie] wordt de dwang voor een aanzienlijke deel uitgeoefend door de particuliere eigenaars van de produktie- en verwervingsmiddelen, wier eigendom door de wet wordt gegarandeerd en wier macht zich dus zelf kan manifesteren in de competitieve strijd op de markt. In dit type van dwang is de stelling 'het is zijn wens, hoewel deze is afgedwongen' (actus voluit) in het bijzonder van toepassing juist omdat het gebruik van autoritaire vormen zorgvuldig wordt vermeden. In de arbeidsmarkt wordt deze dwang overgelaten aan de 'vrije' discretie van de partijen om zich te schikken naar de voorwaarden die worden opgelegd door de economisch sterkere dank zij de juridische garantie van hun eigendom" [idem: 440].

"Op basis van de kapitalistische organisatie worden zelfs de persoonlijke en autoritaire gezagsrelaties die feitelijk in de kapitalistische onderneming bestaan getransformeerd tot objecten van 'arbeidsmarkttransacties'. De gezagsrelaties worden dus ontdaan van elke normale sentimentele inhoud. Dit verhindert echter niet dat het autoritaire karakter van de dwang blijft voortbestaan en onder bepaalde omstandigheden zelfs sterker wordt. Hoe omvattender het gebied van de structuren waarvan het bestaan op een specifieke wijze afhankelijk zijn van 'discipline' - die van kapitalistische commerciële bedrijven - des te onverbiddelijker kan daarbinnen autoritaire dwang worden uitgeoefend, en des te kleiner wordt de kring van degenen in wier handen de macht is samengebald om dit type dwang tegen anderen te gebruiken en die deze macht door tussenkomst van de rechtsorde laten garanderen. Een rechtsorde die nog zo weinig gebods- en verbodsnormen bevat kan desalniettemin in zijn praktische effecten leiden tot een kwantitatieve en kwalitatieve toename niet alleen van dwang in het algemeen, maar van het autoritaire karakter van dwang" [idem].

3·3 De arbeidskrachtenmarkt als voorbeeld

In de 'contractmaatschappij' worden de traditionele persoonlijke afhankelijkheidsverhoudingen teruggedrongen en ontstaat een nieuw type formele persoonlijke vrijheid op basis van zakelijke afhankelijkheidsverhoudingen. De relaties op de 'arbeidsmarkt' zijn hiervan het meest typerende en doorslaggevende voorbeeld. Voordat we overgaan tot een bespreking van marktgerichte organisatietheorieën, zal ik daarom eerst een korte typering geven van de 'arbeidsmarkt'.[7]

1. De term 'arbeidsmarkt' is inmiddels sterk ingeburgerd, maar is strikt genomen ook nogal misleidend. Op de 'arbeidsmarkt' wordt immers niet de 'arbeid', of een concrete arbeidsprestatie geruild, maar het arbeidsvermogen. Wanneer een ondernemer een loonarbeider aanstelt dan koopt of liever gezegd huurt hij de dispositie over zijn arbeidsvermogen, d.w.z. hij verwerft voor een bepaalde periode het commando over deze arbeider.[8] Ondanks de contractuele vorm moet de loonarbeider dus in een gezagsverhouding treden.[9] Gedurende zijn gehele arbeidstijd staat de loonarbeider - wat hij ook doet - onder het gezag van de ondernemer.

2. De ondernemer verwerft beschikkingsmacht over het arbeidsvermogen van de betreffende loonarbeiders. De beschikkingsmacht van ondernemers over vreemde arbeidskracht is in meerdere opzichten (sociaal, temporeel en lokaal) begrensd. De rechten of bevoegdheden die een ondernemer verwerft zijn dus niet vollledig of absoluut, maar gedifferentieerd, gedelegeerd en gelimiteerd.
   1. Gedifferentieerd. De beschikkingsmacht over vreemde arbeidskrachten is gedifferentieerd omdat de werkenden beschikken over de eigen persoon (zij zijn formeel vrij en gelijk en leven niet in slavernij of in horige verhoudingen of in lijfeigenschap) en over de eigen arbeidskracht (maar niet over de benodigde materiële bronnen).[10] Daarom worden zij gedwongen het gebruiksrecht over de eigen arbeidskracht te verhuren aan feitelijke of juridische eigenaars van de vereiste materiële arbeidsvoorwaarden. In ruilrelaties die zij daarvoor in distributieprocessen aangaan, treden zij op als formeel vrije en gelijke individuen. In de directe arbeidsprocessen zelf fungeren zij echter als afhankelijke en ongelijke individuen: zij treden in ondergeschikte posities van gezagsrelaties.
   2. Gedelegeerd. In de formele beslissingshiërarchie bezetten loonarbeiders ondergeschikte posites en moet zij opdrachten uitvoeren en bevelen van superieuren gehoorzamen. De ondernemers kunnen hun dispositierecht over ingehuurde arbeidskrachten zelf uitoefenen of deze delegeren naar een bijzondere categorie van leidinggevende personeelsleden (managers, chefs, bazen).
   3. Gelimiteerd. Het dispositie- en gebruiksrecht van ondernemers over vreemde arbeidskracht wordt op verschillende manieren beperkt. Formeel-juridisch wordt het gezag van de ondernemer slechts beperkt door het arbeidscontract en door het overheidswetten. In arbeidscontracten worden afspraken vastgelegd over de gezagsverhouding, de vaste beloning, een vast omschreven arbeidstermijn en een verplichting tot arbeid of dienstverlening. In wettelijke regelingen worden de randvoorwaarden van arbeidscontracten vastgelegd, zoals bijv. de maximale werktijden (lengte van de arbeidsdag), de minimale vacantiedagen, de minimale beloning (minimumloon, uitkeringen), veiligheids- en gezondheidscondities, en de minimale inspraakrechten van werknemers. De feitelijke limitatie van het gezag van de kapitalist is primair afhankelijk van de tegenmacht die zijn producenten weten te organiseren. Zowel de mate als de duur van beschikkingsmacht over vreemde arbeidskrachten zijn dus contractueel, wettelijk en feitelijke beperkt. De arbeidsmarkt wordt geïnstitutionaliseerd en gereproduceerd door wettelijke en contractuele regelingen. De 'vrije arbeidsmarkt' is dus een door en door politiek geïnstitutionaliseerd fenomeen.

3. Het is nogal dubieus of men de institutie die de ruil van arbeidskracht en kapitaal reguleert wel kan spreken over een 'markt' in de strikte zin van het woord. Volgens de klassieke economische opvatting zou het evenwicht tussen van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt door middel van het prijsmechanisme, dus via het loon tot stand moeten komen. Het meest opvallende van de 'arbeidsmarkt' is echter dat hier het echte marktmechanisme niet volledig werkt: het is een 'gefingeerde markt' [Polanyi 1977]. Dat komt vooral omdat een van de cruciale (theoretisch veronderstelde) voorwaarden van dit mechanisme niet opgaat: er is geen sprake van volledige concurrentie. De omvang van het arbeidsaanbod wordt vrijwel geheel door andere factoren bepaald dan de hoogte van het loon; zij wordt met name bepaald door het feit dat de meeste werknemers geen keus hebben tussen werken en niet werken. Bovendien kan ook de omvang van het arbeidsvraag niet altijd reageren op de hoogte van het loon, maar is juist meestal bepaald door de afzetmogelijkheden van het bedrijf. Toch heeft de uitwisseling tussen arbeidskrachtbezitters en vragers een marktkarakter, d.w.z. er wordt iets geruild en er wordt geloofd en geboden, en er wordt onderhandeld en er worden op deze basis zaken gedaan.

4. De ruil van loonarbeid en kapitaal wordt in de gangbare marktmodellen voorgesteld als een kwestie van 'afstemming' of in nogal broederlijk klinkende termen afgeschilderd als een 'ontmoeting. De transacties die plaatsvinden tussen aanbieders van en vragers naar arbeidskracht hebben weinig gemeen met een 'ontmoeting' tussen vrienden of bekenden, maar dragen veeleer het karakter van een botsing tussen tegengestelde, elkaar wantrouwende collectieve actoren met uiteenlopende en in veel opzichten tegenstrijdige belangen. De 'ontmoeting' tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt komt niet tot stand via een 'innerlijke afweging' van positieve en negatieve aspecten van het door de andere partij gebodene en het over en weer rekening houden met elkaars verwachtingen. Marktgerichte economische sociologieën suggereren dat de arbeidsmarktpartijen in een gelijke uitgangspositie verkeren en in gelijke mate concessies doen. De vraag of een van beide partijen bij deze uitwisseling al bij voorbaat in een ongunstiger positie verkeert dan de andere, komt niet meer aan de orde. Omdat men veronderstelt dat de onderlinge relaties symmetrisch zijn, wordt geen aandacht meer besteed aan de analyse van de machts- en afhankelijkheidsrelaties, en valt ook het optreden van collectieve actoren op de arbeidsmarkt buiten de beschouwing.

   De 'vrije arbeidsmarkt' is een markt voor 'vrije' arbeiders (het is geen slavenmarkt). Elke marktdeelnemer treedt op als 'vrije persoon': iedereen heeft volledige beschikkingsmacht beschikt over het eigen arbeidsvermogen. Juist daarom kan iedereen ook alleen zichzelf, d.w.z. zijn/haar eigen arbeidsvermogen verhuren. Het bestaan van een arbeidsmarkt genereert echter op zichzelf al een paar inherente belangentegenstellingen en fundamentele conflicten tussen aanbieders en vragers van arbeidkracht. Arbeidskrachtbezitters trachten hun recht als verkopers tot gelding de brengen: het recht op een arbeidsplaats (zo groot mogelijke werkzekerheid op de werkgelegenheidsmarkt), het recht op een rechtvaardig inkomen (zo hoog mogelijk beloning op de loonmarkt), en het recht op een humaan gebruik van hun arbeidskracht (kwalitatief goed en interessant werk in de arbeidsorganisatie). Ondernemers trachten daarentegen hun recht als kopers tot gelding te brengen: het recht op vrijheid om arbeidsplaatsen naar eigen voorkeur in te vullen (zo soepel mogelijke in- en uitschakeling van arbeidskrachten), het recht om marktconforme lonen te betalen (zo laag mogelijke arbeidskosten), het recht om maximaal gebruik te maken van de ingehuurde arbeidskracht (dispositierecht: flexibiliteit), en het recht op de volledige opbrengst van de arbeidsprestaties (vruchtgebruik: efficiency). Het arbeidscontract waarmee de ruil op de arbeidsmarkt wordt afgesloten institutionaliseert dus een antinomie/asymmetrie tussen tegengestelde belangen, een antinomie/asymmetrie die bekrachtigd wordt door de wetten die de warenruil reguleren. Dit betekent niet dat compromissen kopers en verkopers van arbeidskracht onmogelijk zijn, maar wel dat een duurzame harmonie is uitgesloten.

4 Marktgerichte organisatietheorieën

Het onkritische gebruik van marktmodellen in de analyse van organisaties heeft tot grote logische en empirische fouten geleid [Robins 1987:68]. Natuurlijk zijn niet alle auteurs die een marktgerichte benadering voorstaan ervan overtuigd dat organisaties een produkt zijn van het werk van de duivel. De meeste moderne auteurs doen organisaties niet af als illegitieme entiteiten, maar proberen juist hun ontstaan, reproduktie en transformatie te verklaren. Zij nemen daarbij enige afstand van 'de fictieve fenomenologie van de markt' (Clegg) met zijn vrije, ongebonden en perfecte rationaliteit omdat dit zo'n weinig overtuigende voorstelling geeft van het merendeel van de economische transacties. Het uitgangspunt van deze auteurs is niet de vrije ruil, maar georganiseerde transacties. Het sleutelbegrip van deze theoretici is efficiëntie.

4·1 Vooronderstellingen van marktmodellen

In marktgerichte referentiekaders wordt uitgegaan van een aantal specifieke vooronderstellingen. Deze kunnen in de volgende punten worden samengevat.

1. Organisaties zijn een afwijking van een meer natuurlijke vorm van economische activiteit. Deze meer natuurlijke vorm is de ruil op de markt. Op markten kunnen mensen vrij goederen en diensten ruilen, zij zoeken naar de laagste prijs wanneer zij kopen en naar de hoogste wanneer zij verkopen.

2. Marktruil wordt geconceptualiseerd als een economisch elementaire en tevens essentiële categorie van analyse. De markt wordt dus opgevat als een fundamenteel principe. De voordelen van dit principe zouden duidelijk worden in elke transactie die beantwoordt aan dit essentiële principe: economische efficiëntie en persoonlijke vrijheid. Deze deugden zouden door de werking van het marktmechanisme worden gemaximaliseerd.

3. In al deze benaderingen wordt ervan uitgegaan dat markten logisch en historisch voorafgaan aan organisaties. Markten zelf hoeven niet te worden verklaard. Het klassieke argument hiervoor werd door Adam Smith geformuleerd: de markt bestaat als een resultaat van inherente eigenschappen van de menselijke natuur. Dit zijn met name eigenschappen die gericht zijn op de achting voor het eigenbelang.
   "It is not from the benevolence of the butcher, the brewer or the baker that we expect our dinner, but from their regard to their own self-interest. We address ourselves, not to their humanity, but to their self-love, and never talk to them of our own necessities but of their advantages" [1776/1993:22 - An Enquiry into the Nature and Wealth of Nations].[11]
   Wanneer slagers, brouwers of bakkers samenwerken om handelsbeperkingen te organiseren, doen zij dit om gezamenlijk organisationele barrières op te werpen tegen vrije handel, en niet om te plannen hoe zij het beste de markt kunnen maximaliseren. Vanuit Smith's perspectief is economisch handelen een natuurlijk verschijnsel. De aard van dit verschijnsel is het op eigenbelang gerichte handelen van rationele actoren ('homo economicus'). De individuen moeten zich egoïstisch gedragen op de onpersoonlijke en anonieme markt, waar de 'onzichtbare hand' ervoor zorgt dat particulieren belangen het algemeen belang dienen. Deze actoren op deze markt zijn geatomiseerde individuen. Het is dus een perspectief dat "a atomized, undersocialized conception of human action" [Granovetter 1985:483] benadrukt en dat in de klassieke en neo-klassieke economische tradities eindeloos werd herhaald.[12]

   Adam Smith en het egoïsme: revisited Aan Adam Smith worden meestal twee basisideeën toegeschreven. Ten eerste dat mensen zich feitelijk rationeel oriënteren op hun strikt individuele eigenbelang (ubiquiteit van egoïstisch handelen). Ten tweede dat zij hierdoor een bepaalde efficiëntie bereiken en een algemeen belang dienen (efficiëntie van egoïstisch handelen). Ik zal deze beide opvattingen kort refereren en daarbij een paar kritische kanttekeningen plaatsen. In Wealth of Nations keert Smith zich tegen bureaucratische barières en andere legale en traditionele beperkingen voor economische transacties die handel en produktie op kapitalistische grondslag in de weg staan. Hij wil laten zien waarom en hoe normale transacties in de markt worden uitgevoerd en hoe arbeidsdeling werkt. Daarbij benadrukt hij dat wederzijdse voordelige transacties zeer gewoon zijn. Mensen gaan niet werken uit sociale gedrevenheid of naastenliefde, maar om geld te verdienen. Om dat te bereiken kan iemand als zelfstandig producent optreden en zijn produkten op de goederenmarkt verkopen, of hij kan zijn arbeid op de arbeidsmarkt aanbieden en loon ontvangen. Als er veel vraag is en weinig aanbod, zal de prijs of het loon hoog zijn, en omgekeerd. Door de hoge prijzen zullen zich echter nieuwe producenten op de markt melden, en zullen meer mensen een bepaald beroep kiezen als de beloning daarvoor hoog is. Op deze wijze wordt het geringe aanbod van een bepaald produkt of een soort arbeid sterk uitgebreid, zodat aan de hoge vraag kan worden tegemoet gekomen. Door dit grote aanbod gaan de prijzen dalen tot een evenwichtsprijs is bereikt. Bij deze prijs zijn aangeboden en gevraagde hoeveelheid aan elkaar gelijk. De gerichtheid op het eigenbelang zorgt er toch voor dat het algemeen belang gediend wordt. De grondgedachte van Smith's Smith's Wealth of Nations is inderdaad misleidend eenvoudig: "de genialiteit van Smith schuilt in de erkenning dat de prijzen de activiteiten van miljoenen mensen die ieder hun eigenbelang nastreven, kunnen samenbundelen, zodat tenslotte iedereen ervan profiteert. De economische orde komt tot stand als een niet bedoeld gevolg van de handelingen van mensen die hun eigenbelang nastreven" [Friedman 1981:33].[13] I n het marktsysteem gebeurt alles automatisch, alsof het gedreven wordt door een onzichtbare hand (Maar in het gezin zou volgens Smith de 'helpende hand' moeten prevaleren; egoïsme zou daar onnatuurlijk, ineffiënt en onfatsoenlijk zijn). Het anonieme marktmechanisme zorgt ervoor dat er precies in de maatschappelijke behoefte aan een bepaald produkt of bepaald soort arbeid wordt voorzien. Een fundamentele en noodzakelijke voorwaarde hiervoor is wel dat er voldoende concurrentie bestaat. Door de werking van een op volledige concurrentie gebaseerd prijzenstelsel ontstaat er een optimale economische orde. Het marktsysteem leidt in dit concept niet tot machtsconcentratie maar tot machtsverdamping. Smith werd sinds het begin van de 19e eeuw aangeroepen als de patroonheilige van de homo economicus. Zijn visie op de zelfregulerende markte maakte hem tot grondlegger van het economisch conservatisme. Liberale economen beriepen zich op zijn werk om het najagen van individueel eigenbelang in een 'vrije' markt te legitimeren. Toch zou men ook op dit punt niet voorbij gaan moeten gaan aan de eigenzinnigheid van Smith. Want tegenover de verheerlijking van het kapitalisme als efficiëntste accumulatie van rijkdom staat zijn pessimisme over het dehumaniserende potentieel van het industrieel kapitalisme (dat volgens sommige auteurs een anticipatie is van Marx's theorie van de vervreemding).[14] Bovendien is het nogal problematisch om Smith als grondlegger te beschouwen van de idee van de ubiquiteit en efficiëntie van egoïstisch gedrag. Smith erkende dat veel van onze handelingen (vooral in economische transacties) feitelijk worden gemotiveerd door eigenbelang. Maar aan het najagen van het eigenbelang kende hij geen superieure rol toe.[15] Bovendien is het streven naar eigenbelang volgens hem niet voldoende voor het totstandbrengen en reproduceren van een 'good society'. Hij hecht in dit verband veel meer waarde aan 'prudence' (prudentie, wijsheid), dat hij beschouwde als een combinatie van 'reason and understanding' en 'self-command' (dat niet geïdentificeerd moet worden met 'self-love' en zeker niet met 'self-interest').[16] Voor Smith zelf gaat prudentie veel verder dan het maximaliseren van het eigenbelang. Onder bepaalde omstandigheden is het ook volgens hem om redenen van prudentie (waaronder 'menselijkheid, rechtvaardigheid, generositeit en geest voor de publieke zaak') noodzakelijk het eigenbelang op te offereren.

4. Vanuit dit perspectief is de afwijking van organisatie van het marktprincipe, als een principe dat op 'hiërarchie' is gebaseerd, iets dat verklaard moet worden. Williamson is een van de moderne theoretici die zich het meest heeft ingespannen om het essentialistisch geloof in de markt te verheffen tot een axioma van organisatie-analyse. Hij formuleert zijn geloofsartikel zelfs in bijbelse termen: "in the beginning there were markets" [Williamson 1975:20]. Hij richt zich op het bestaan van organisaties vanuit een perspectief dat de prioriteit van markten benadrukt. Simpel gezegd: 'Waar markten falen, mogen organisaties triomferen'. Dit is meer dan essentialisme, het is ook een kwestie van ideologische affiniteit, en van geloof.

5. Net als in de traditionele marktgerichte benaderingen wordt verondersteld dat iedereen een contract kan afsluiten met iedereen. Economisch handelen wordt gethematiseerd als een serie contracten en organisaties worden opgevat als een "stable pattern of transactions" [Ouchi 1980:140]. Organisatieproblemen worden dus behandeld in termen van problemen die zich voordoen bij sluiten van meer of minder duurzame contracten.

6. Tenslotte wordt er van uitgegaan dat in een grote onderneming iedereen een contract heeft met tenminste een andere partij. De onderneming wordt opgevat als een bundel bilaterale overeenkomsten, die door elke partij vrijelijk verbroken kunnen worden en vrijelijk kunnen worden aangegaan.

4·2 Kritieken op marktgerichte benaderingen
De problemen met en bezwaren tegen dit soort benaderingen zijn grotendeels bekend.[17] Ik zal me hier beperken tot een paar hoofdpunten.

Ten eerste is natuurlijk niet alle interactie contractueel. De ruil van goederen of diensten moet dus niet worden geïdentificeerd met een contract. Een belangrijk deel van het economisch handelen is niet-contractueel.[18] De vraag is dus veeleer onder welke voorwaarden bij economische transacties de contractuele relaties zullen domineren. Contracten zijn instrumenten voor het geleiden van ruil. Een contract moet ook niet worden geïdentificeerd met een tekst waarin een overeenkomst wordt vastgelegd. Een contract is een meer of minder geformaliseerde en geïnstitutionaliseerde regeling tussen twee of meer actoren die gebaseerd is op wederzijdse gedragsverwachtingen (concreter: beloftes). Een contract impliceert twee onderscheiden elementen: (i) een rationele planning van de transactie rekening houdend met alle eventualiteiten (toekomstige contingenties) die voorzien kunnen worden, en (ii) het bestaan of gebruik van actuele of potentiële juridische sancties om naleving van het contract te induceren of niet-naleving te compenseren [Macaulay 1963/92:266; vgl. ook Macaulay 1977].[19]

Ten tweede wordt er te eenzijdige nadruk gelegd op het verschijnsel van vertrouwen dat marktpartijen in elkaar stellen. Niet alleen het verschijnsel van vertrouwen, maar ook dat van de schending van vertrouwen vereist echter een aparte verklaring.[20] Hoe ontstaat de fides bona, het goede vertrouwen en het eerlijk optreden in zuiver economische transacties. In de meeste marktmodellen wordt vertrokken vanuit het neoklassiek geïnspireerde model van elkaar wantrouwende egoïstische nutscalculatoren die altijd bereid zijn elkaar met list en bedrog te overtroeven, indien dit heimelijk kan gebeuren en/of indien de mogelijke sancties bij ontdekking kleiner zijn dan de door opportunistisch gedrag verworven voordelen.[21] In deze constructies - die populair zijn bij zowel rational choice sociologen (zoals Coleman 1980) als bij speltheoretici (zoals Dasgupta 1990 - verschijnt vertrouwen slechts als resultaat van voorafgaande transacties, gebaseerd op rationele calculaties, efficiënte stelregels en wantrouwen. Wanneer bijvoorbeeld een ondernemer de kredietwaardigheid van een klant bij een aantal transacties heeft nagetrokken, wordt het rationeel om dit daarna niet meer te doen, ervan uitgaande dat de transacties relatief klein zijn en dat de kosten van deze controle relatief hoog zijn. Het relatief hoog niveau van vertrouwen wordt niet geïnterpreteerd als resultaat van een goede socialisatie of van affiniteit met morele standaarden, maar als resultaat van eerder herhaalde controles op betrouwbaarheid, van zeer kleine verliesricico's, of van te hoge verificatiekosten. De institutionele beheersvormen en de duurzaamheid van contractuele relaties maken het eenvoudig te duur om zich van malversaties te bedienen: zij produceren dus geen vertrouwen, maar een functioneel substituut daarvoor.[22] In andere economische en organisatiesociologieën wordt daarentegen een bepaalde mate van vertrouwen verondersteld omdat institutionele regelingen alleen niet in staat zijn om geweld en fraude, list en bedrog te voorkomen. Meestal blijft echter onduidelijk wat de oorzaak is van dit vertrouwen.[23]

Ten derde wordt er onvoldoende afstand genomen van de oude individualistisch-utilitaristische opvatting waarin economische actoren worden gereduceerd tot egoïstische nutsmaximaliseerders, tot mensen altijd en alleen maar één doel voor ogen staat: maximale bevrediging van het strikt individuele eigenbelang.[24] Er wordt hierbij impliciet of expliciet een (minstens) drieledige reductie doorgevoerd. Eerst wordt menselijke rationaliteit inhoudelijk gereduceerd tot strategische (op eigenbelang gerichte) rationaliteit, vervolgens worden de prikkels die het strategisch handelen van individuen motiveren, gereduceerd tot materiële of monetaire prikkels, en tenslotte wordt de beroemde homo economicus ook nog eens gereduceerd tot een egoïst van het zuiverste water in wiens antropologische inborst geen enkele ruimte is voor collectieve handelingsmotieven of voor solidariteit. Deze grofmaterialistische en egoïstische variant van het utilitarisme vormt het hart en de ziel van de neoklassieke economische en sociologische modellen en werd door Oliver Williamson met kracht in het organisatietheoretische debat geïntroduceerd.[25]

Ten vierde wordt evenals in het traditionele marktperspectief het asymmetrische karakter van marktrelaties en van contracten verwaarloosd. Marktruil impliceert meestal geen ruil of transactie tussen gelijken: een of meer partijen hebben machtsvoordeel dat in de 'ruil'relaties wordt gereflecteerd. Dit manifesteert zich in het feit dat er een verschil is in de hoeveelheid bronnen die één actor moet investeren om een vergelijkbare eenheid van een andere actor te verwerven. Er wordt dus voorbij gegaan aan het feit dat marktrelaties zeer vaak tevens asymmetrische machts- en gezagsrelaties zijn. Gezagsrelaties zijn meestal veel complexer dan contractrelaties. Het is moeilijker zich uit een gezagsrelatie terug te trekken ('exit optie'). Bovendien bevat een gezagsrelatie een bredere reeks activiteiten dan die in een contract zijn gespecificeerd.

Tenslotte is het opvallend dat ondanks alle empirische en theoretische kritiek het geïdealiseerde beeld van markten met volledige concurrentie nog steeds in leven wordt gehouden. Dat komt niet alleen omdat zelfregulerende economische structuren voor velen politiek zo aantrekkelijk zijn. Het heeft ook te maken met het feit dat men door de eliminatie van de maatschappelijke, organisationele en interactionele contexten uit economische analyses het ordeprobleem uit de intellectuele agenda kan schrappen, althans in de economische sfeer: in competitieve markten die geweld en fraude uitsluiten, zouden repressieve politieke structuren overbodig zijn.

"Competition determines the terms of the trade in a way that individual traders cannot manipulate. If traders encounters complex or difficult relationships, characterized by mistrust or malfeasance, they can simply move on to the legion of other traders willing to do business on market terms; social relations and their details thus become frictional matters"[Granovetter 1985/92:56].

Er zijn twee marktgerichte benaderingen die een verklaring geven voor de vraag waarom, waar en wanneer bureaucratische organisatiestructuren overheersen. De economische historicus Alfred DuPont Chandler [1977,1984] benadrukt dat organisatie een efficiënt antwoord was op marktdruk. De andere benadering is de transactiekosten-economie Oliver E. Williamson [1975, 1981, 1985]. Hij interpreteert het ontstaan van (grote) organisaties als een antwoord op marktfalen. In een ander artikel heb ik de transactiekosten benadering van Williamson onder de loupe genomen.
 

VI Transformatie Index VIII. Gene zijde

Noten

^[2] "A market populated by such homines economic is an anonymous and impersonal place. Gone are the sentimental considerations and personal obligations that might dilute or confound the relentless logic of profit-seeking. Social relations are subordinated to the cash-nexus and become commodified and commercialized. The rational market appears to be a truly Hobbesian world" [CARRUTHERS 1994:165]. Onder ideale marktcondities (zoals homogene goederen, afdwingbare contracten, lage transactiekosten, en goed geïnformeerde handelaren) treedt volgens JEVONS [1931: 90 e.v.] de Law of Indifference in werking: degenen die op de markt kopen zouden onverschillig zijn t.o.v. de specifieke waren die zij aanschaffen en t.o.v. degenen van wie zij deze kopen. Economisch rationele actoren zouden alleen maar aandacht besteden aan kwantiteit en prijs en zouden alle andere kenmerken negeren.

^[3] Volgens Hayek zullen er altijd ongelijkheden blijven bestaan die onrechtvaardig lijken voor degenen die daaronder lijden. De teleurstellingen die daarvan het gevolg zijn worden als 'onverdiend' ervaren. Wanneer deze ongelijkheden optreden in een centraal geleid economisch systeem zullen mensen daarop heel andere reageren dan in een stelsel waarin zij niet het gevolg zijn van iemands bewuste keuze. "Inequality is undoubtedly more readily borne, and affects the dignity of the person much less, if it is determined by impersonal forces, than when it is due to design. In a competitive society it is no slight to a person, no offense to his dignity, to be told by any particular firm that it has no need for his servives, or that it cannot offer him a better job" [HAYEK 1944:79].

^[4] Ook BECKER [1968, 1971] beschouwt discriminatie als irrationeel vanuit het standpunt van winstgevendheid. Wanneer werkgevers bijv. weigeren om vrouwelijke werknemers in dienst te nemen, ook al zijn zij net zo produktief als mannen, drukt dit de rentabiliteit. Rationele werkgewers zouden onverschillig moeten zijn voor het 'ras' of gelsacht van werknemers. Een rationele ondernemer maakt zich zorgen over de marginale produktiviteit van de arbeid, en niet over de huidskleur, het geslacht of het geloof van zijn werknemers.

^[5] In zijn latere analyses is DEMSETZ [1988:145] op dit punt aanzienlijk kritischer. Hij neemt daarin afstand van het economische model van volledige concurrentie waarin gezagsverhoudingen geen rol spelen bij de coördinatie van bronnen. Hij onderkent het problematische gehalte van deze rationalisering van de economische functie van (management) gezag.

^[6] Hayek formuleerde zijn meest geruchtmakende en invloedrijke bijdragen als in de jaren '30 en '40. In zijn meer recente bijdragen heeft hij zijn visie op een aantal punten geamendeerd, maar niet wezenlijk gewijzigd. Vergelijk hiervoor zijn boek The Fatal Conceit: The Errors of Socialism uit 1988.

^[7] Zie voor een uitvoeriger analyse: BENSCHOP [1994c - Arbeidskrachten tussen markt en macht]. Ms.

^[8]Deze samenhang tussen arbeids- en gezagsverhouding werd door diverse auteurs uitgewerkt. Met betrekking tot de kapitalistische arbeidswijze sprak Adam Smith van 'command over labour', Marx van 'Disposition über Arbeitsvermögen' en 'Autorität des Kapitalisten' [MEW 23:377; Resultate: 19; Grundrisse: 165] en Weber van 'autoritäre Befehlsgewalt', 'Unterwerfung unter eine Herrschaft' en 'Untertanenbeziehung' [WG: 123, 388, 439 e.v., 543]. Vgl. RENNER [1926/65:88]. Zie voor de controverse over het criterium van 'command over labour': MEEK [1973:60 e.v.], KORVER [1989:3,289 e.v. en boekuitgave 1990:1,173].

^[9] Gezagsverhoudingen zijn specifiek geformaliseerde en gestabiliseerde machtsverhoudingen. Vgl. BADER/BENSCHOP [1988:223].

^[10] "Arbeidsvermogen en arbeidsprestatie blijven altijd gekoppeld; ze kunnen niet van de persoon, de mens, gescheiden worden" [JUNGGEBURT 1989:77]. Vgl. MOLLEMANS/ PROOS [1983:10], STROOSNIJDER [1983: 12].

^[11] Deze gedachte van Adam Smith is sindsdien in alle toonaarden en tot op vervelens toe herhaald. Zoals o.a. blijkt uit dit citaat gebruikt Smith de term 'self love' in plaats van 'self-interest'. Sinds Rousseau wordt onder 'self-love' ('amour de soi-même', 'zelfliefde', 'liefde voor zichzelf') verstaan de instinctief verankerde behoefte aan zelfhandhaving, dat elk levend wezen hecht aan zijn eigen voortbestaan en dat onder specifieke omstandigheden in tegenspraak kan komen te staan met de zelfhandhavingsdrift van anderen. ROUSSEAU [1755/1983:47 e.v., 104, 128, 158] noemt de 'liefde voor zichzelf' het natuurlijke prioriteitsgevoel. Dit wordt gecontrasteerd met 'vanity' ('amour propre', 'eigenliefde', 'ijdelheid'). Daarmee worden behoeften aangeduid die pas door vergelijkende referentie aan anderen worden geconstitueerd en die daarom pricipieel in tegenstelling staan tot hun behoeften aan 'eigenliefde'. Zie voor een nadere analyse van deze problematiek: BADER/BENSCHOP [1988:108 e.v.].

^[12] Zie de kritieken van CLEGG [1989b], CLEGG/BOREHAM/DOW [1986], ETZIONI [1988], SEN [1987/ 92].

^[13] Het eigenbelang is voor Smith een krachtige verbindingsschakel tussen het etisch en het economisch handelen van mensen. Zijn stelling is dat het dat het op eigenbelang gerichte individu onbedoeld de rijkdom van een maatschappij voor al haar leden maximaliseert: "by directing that industry in such a manner as its produce may be of the greatest value, he intends only his own gain, and he is in this, as in many other cases, led by an invisible hand to promote an end which was no part of his intention. Nor is it, always the worse for the society that it was no part of it. By pursuing his own interest he frequently promotes that of the society more effectually than when he really intends to promote it" [SMITH 1776/1993:292]. De gedachte van de onbedoelde maatschappelijke uitkomsten was voor veel denkers van de Schotse Verlichting gebruikelijk.

^[14] In de Wealth of Nations worden daadwerkelijk een aantal van de belangrijkste nadelen van het kapitalisme geanticipeerd. Smith maakt zich nog geen zorgen om het feit dat de machinerie de menselijke arbeidskracht vervangt, maar wel over de bedreiging van individuele integriteit en sociale harmonie. De repetetieve deelarbeid die mensen mensen die onder restrictieve voorwaarden verrichten, leidt volgens Smith tot een 'mentale verminking' [SMITH 1776/1993:435]. Wanneer de arbeider vanaf zijn vroege kindheid voor het grootste deel van elke dag telkens weer een beperkte reeks eenvoudige handelingen verricht, heeft "no occasion to exert his understanding, or to exercise his invention. ... He naturally loses, therefore, the habit of such exertion, and generally becomes as stupid and ignorant as it is possible for a human creature to become ... His dexterity at his own particular trade seems, in this manner, to be acquired at the expence of his intellectual, social, and martial virtues." [idem:429 e.v.]. Het beeld dat hij schetst van het nieuwe type ondernemer, van 'those who live by profit' is al evenmin rooskleurig. De koopman of 'master-manufacturer van Smith is in het gunstigste geval een amorele figuur, egoïstisch, beperkt gemotiveerd, en niet te vertrouwen. Hij behoort tot "an order of men, whose interest is never exactly the same with that of the the publick, who have generally an interest to deceive and even to oppress the publick, and who accordingly have, upon many occacions, both deceived and oppressed it" [idem:157-8].

^[15] Dit in tegenstelling tot George Stigler's be(z)wering van dat de visie van Adam Smith kan worden samengevat in de simpele leuze: "self-interest dominates the majority of man" [STIGLER 1975:237]. Ik kom hieronder (in hoofdstuk VIII, § 1) nog terug op de bewijsvoering die Stigler aanvoert voor de stelling van het ubiquitaire egoïsme.

^[16] De notie van 'self-command' wordt uitgewerkt in zijn Theory of Moral Sentiments. Hij ontleende dit begrip aan de stoïcijnse folosofen. Smith maakt zeer duidelijk hoever 'self-command' afstaat van 'self-interest'. Volgens de Stoïcijnse leer moet de mens zichzelf niet beschouwen als "something seperated and detached", maar als "a citizen of the world, a member of the vast commonwealth of nature". In het belang van deze grote gemeenschap "he ought at all times to be willing that his own little interest should be sacrificed" [SMITH 1790: 140].

^[17] In mijn kritiek op de transactiekosten benadering van Williamson ben ik uitvoerig op deze bezwaren ingegaan [BENSCHOP 1994b].

^[18] Vgl. in dit verband al DURKHEIM's uiteenzetting over de non-contractuele basis van contracten [1933:211,215 - The Division of Labor in Society. New York: Free Press].

^[19] Macneil's concept van relationele contracten vertoont hiermee veel verwantschap. Hij benadrukt dat contracten zich uitstrekken over een bepaalde tijdsperiode (en niet ad-hoc). Dit wordt het meest uitvoerig behandeld door MACNEIL [1980]. Williamson probeert Macneil's benadering in zijn eigen werk over transactiekosten te integreren. [WIILLIAMSON 1985: hft. 2 en 3; 1979].
De relatie tussen economie en recht is door vele auteurs onderzocht. DURKHEIM's beroemde analyse van het contract ('in a contract not everything is contractual') staat in The Division of Labor in Society [Eng. vert. 1984], pp. 154-165. De opkomst van het moderne contract analyseert hij in Professional Ethics and Civic Morals [eng. vert. 1965]. Zie voor moderne rechtssociologie de literatuur die wordt aangehaald door Lawrence M. FRIEDMAN, Litigation and Society [1989]. Zie voor recht en maatschappij in marxistisch perspectief: Karl RENNER, The Institutions of Private Law and Their Social Functions [eng. vert: 1949]. en Steven SPITZER, Marxist Perspectives in the Sociology of Law [1983]. Zie voor recht en economie. R.H. COASE, The Firm , the Market, and the Law [1988] en Richard POSNER, The Economics of Justice [1988]. Een algemeen leerboek is dat van Robert COOTER en Thomas ULEN, Law and Economics [1988]. Zie voor een algemene kritiek op de beperkingen van contractuele analyses: Alan FOX, Beyond Contract: Work, Power and Trust Relations [1974].

^[20] Zie voor een algemene analyse van vertrouwensrelaties: COLEMAN [1990:91-116], LUHMANN [1979 -Trust and Power. New York: John Wiley]. Vgl. ook GRANOVETTER [1985:59].

^[21] Zie voor een theoriehistorische reconstructie van deze gedachte: HIRSCHMAN [1977].

^[22] Vgl. GRANOVETTER [1985:487]. Inmiddels heeft ook WILLIAMSON [1994:97] zich aangesloten bij deze kritiek: "Albeit vitally important to economic oranization, such substitutes should not be confinded with (real) trust." Hij wijst er daarbij terecht op dat (echt) vertrouwen, dat in duurzame relaties kan ontstaan, naar twee kanten kan uitwerken: de ervaring kan immers goed zijn (meer vertrouwen), maar ook slecht (minder vertrouwen). Wanneer de contracten van beide soorten worden vernieuwd, zal dit zich manifesteren in differentiële contracten [CROCKER/REYNOLDS 1993[. Ev. verder met Williamson 1994:97.

^[23] Vgl. AKERLOF [1983] over de oorsprong van 'eerlijkheid' en ARROW [1974:26] over het ontstaan van een 'gegeneraliseerde moraliteit'. GRANOVETTER [1985:60] wijst erop dat er inderdaad zoiets zoals als een 'gegeneraliseerde moraliteit' bestaat. Anders zou men al bang zijn om een winkelier een briefje van ƒ 25,- te geven indien men iets gekocht heeft dat maar ƒ 20,- kost. Het probleem is echter dat men een beroep doet op een gegeneraliseerde en automatische reactie, terwijl moreel handelen in het economisch leven nauwelijks automatisch of universeel is. Granovetter stelt daar tegenover dat economische ruilrelaties zijn ingebed in concrete persoonlijke relaties en structuren ('netwerken') en dat hierdoor vertrouwen ontstaat en malversaties worden ontmoedigd. "The widespread preference for transacting with individuals of known reputation implies that few are actually content to rely on either generalized morality or institutional arrangements to guard against trouble." De meeste economen beweren echter dat er een belangrijke prikkel is om niet te malverseren, nl. de kosten van het beschadigen van de eigen reputatie [zie in plaats van velen: WILLIAMSON 1985: 121, 138, 181, 194, 259 e.v., 376 e.v., 395 e.v., 406 e.v.]. Granovetter noemt dit "an undersocialized conception of reputation as a generalized commodity, a ratio of cheating to opportunities for doing so".

^[24] De Nederlandse sociaal-liberaal Van Houten (van het kinderwetje) had hierbij al zo zijn bedenkingen. "De theorie, dat elk individu, aan zichzelven overgelaten, het noodige inzicht en de vereischten geestkracht bezit om zijn belangen 't best te dienen, is slechts juist voor de economisch uitstekenden, onjuist daarentegen voor de groote menigte, voor het middenslag, dat zonder bijzondere organisatie het slachtoffer der vrijheid wordt. De leer dat ieder, door voor zichzelven te zorgen 't best het algemeen belang bevordert, m.a.w. de leer der harmonie der belangen, - is onwaar. Op de staat rust de plicht in dien strijd der belagen ervoor te waken, dat de zwakken niet onderdrukt worden" [Van HOUTEN 1875:75 - "Over den invloed van wetgeving op de verdeling van rijkdom", in: Vragen des Tijd]. Zie BERVOETS [1993: hft. 4 over de sociale kwestie en het sociaal-liberale schuldbesef].
Het blijft opmerkelijk dat veel hedendaagse sociale wetenschappers nog steeds alles willen afleiden uit (of terugvoeren naar) het eigenbelang alsof het een natuurlijk of noodzakelijk startpunt is. "It is a perculiar feature of the sociology of present-day economics that this odd ambition should be so prevalent" [McPHERSEN 1984:77-8].

^[25] "Why should it be uniquely rational to pursue one's own self-interest to the exclusion of everything else? It may not, of couse, be at all absurd to claim that maximization of self-interest is not irrational, at least not necessarily so, but to argue that anything other than maximizing self-interest must be irrational seems althogether extraordinary" [SEN 1987/92:15].