Vooraf Meervoudige sociale structurering 1.1 Positie in arbeidsverhoudingen 1.2 Objectieve economische positie 1.3 Sociale collectiviteiten 1.4 Habitus en levensstijlen 1.5 Typen en graden van bewustzijn 1.6 Specifieke voorwaarden voor collectief bewustzijn en handelen Economisch handelen 2.1 Economisch handelen als strategisch handelen 2.2 Particulariteit van economisch handelen 2.3 Rationaliteit van economisch handelen 2.3.1 Economisch handelen en doelrationaliteit 2.3.2 Graden van bewustheid en rationaliteit 2.4 Economisch georiënteerd handelen & rationeel economisch handelen Motivatie van economisch handelen 3.1 Traditionele oriëntaties 3.2 Affectieve oriëntaties 3.3 Strategische oriëntaties 3.4 Normatieve oriëntaties Noten Figuren 4.1 Structurering van economisch handelen 4.2 Belangentegenstellingen in meervoud 4.3 Niveaus van handelingsstructurering, mechanismen en resultaten 4.4 Economische posities, economische belangen en economisch handelen 4.5 Motivaties van economisch handelen

III Arbeid Index V Integratie

Vooraf

• Economisch handelen is niet identiek met goederenproduktie. Economisch handelen omvat niet alleen produktie, distributie en ruil van waren, maar ook van diensten.
• Economisch handelen is niet identiek met marktgericht handelen. Economisch handelen omvat niet alleen het op de markt gerichte handelen (produktie van goederen en diensten als voor de markt en ruil van goederen en diensten op markten), maar ook vormen van subsistentieproduktie. Het bestaan van markten is dus geen noodzakelijke voorwaarde voor economisch handelen.
• Economisch handelen is niet identiek met winstgericht handelen. Economisch handelen omvat niet alleen het op winst gericht handelen, maar ook het economisch handelen dat niet op winst gericht is.

Economisch handelen is een bijzondere vorm van sociaal handelen en is net als alle andere vormen van sociaal handelen meervoudig gestructureerd en gemotiveerd. Het streven naar economische doelen gaat meestal gepaard met het streven naar niet-economische doelen, zoals sociabiliteit, persoonlijke erkenning, sociaal prestige en macht.

1 Meervoudige sociale structurering

1. de systeemstructuur: het systeem van maatschappelijke arbeidsverhoudingen in de brede zin van het woord (d.i. van produktie-, distributie- en ruilverhoudingen) en dus het systeem van de feitelijke verdeling van beschikkingsmacht over bronnen en beloningen.
2. de positionele structuur: de - door (1) gestructureerde - objectieve en duurzame posities die individuen of groepen in de economische structuur innemen.
3. de sociale of groepsstructuur: de - door (1) en (2) gestructureerde -sociale collectiviteiten die ontstaan door een relatief duurzame binding van individuen of groepen aan economische posities.
4. de dispositionele structuur: de - door (1), (2) en (3) gestructureerde - habitus en levensstijlen, ofwel het domein van de geleefde (sub)culturen.
5. de mentaliteitsstructuur: het geheel van de - door (1), (2), (3) en (4) gestructureerde - handelingsoriëntaties en economische bewustzijnsvormen (waarnemings-, duidings- en waarderingsschema's).
6. de politieke handelingsstructuur: de - door (1), (2), (3), (4) en (5) gestructureerde - een specifieke voorwaarden van politiek georganiseerd handelen, zoals de bijzondere rechts- en staatsverhoudingen waaronder politieke handelingscollectieven opereren.[1]

De afhankelijkheidsrelaties tussen de niveaus van handelingsstructurering zijn in deze figuur met pijlen aangegeven. Om de figuur overzichtelijk te houden zijn er geen grafische aanduidingen gegeven van alle mogelijke terugwerkende krachten en wisselwerkingen. Ik laat de mogelijkheden voor specificatie van de diverse structureringsmodi hier dus onbesproken [zie hiervoor Benschop 1993:489 e.v.]. Het is dus nog een uitermate grof model, waarin slechts enkele - meestal enkelvoudige - causale relaties worden gelegd tussen een beperkt aantal basisbegrippen.

1.1 Positie in arbeidsverhoudingen
Economisch handelen wordt gestructureerd door de specifieke verdeling van de beschikkingsmacht over economisch relevante bronnen en de hierdoor bepaalde ongelijke beloningen. Het wordt dus primair bepaald door structuur van het economische systeem als geheel van maatschappelijke arbeids-, distributie en ruilverhoudingen. Dit niveau van handelingsstructurering zal worden aangeduid als het niveau van de economische systeemstructuur.

Posities in de economische systeemstructuur worden primair gedefinieerd door de mate van feitelijke beschikkingsmacht over economisch relevante bronnen en beloningen ('economische bezitsverhoudingen') en door de (hierdoor bepaalde) structurele kansen om substantiële meerarbeid van vreemde arbeidskrachten toe te eigenen ('economische toeëigeningsverhoudingen'). De basisintuïtie is simpel: gebrek aan beschikkingsmacht over materiële arbeidsvoorwaarden impliceert een dwang tot onzelfstandige arbeid (en daarmee de mogelijkheid om geëxploiteerde te worden), terwijl feitelijke beschikkingsmacht over materiële arbeidsvoorwaarden de kans op exploitatie impliceert, d.w.z. de mogelijkheid om substantiële meerarbeid aan vreemde arbeidskrachten te onttrekken en dus - vrijgesteld van de dwang tot arbeid - door uitbuiting in het eigen levensonderhoud te voorzien.[2]

Posities in de economische systeemstructuur worden echter mede gedefinieerd door de specifieke locaties in organisationele en interactionele arbeidsdelingen, dat wil zeggen door de structurele en verduurzaamde beschikkingsmacht over eliteposities in arbeidsorganisaties (als grondslag voor organisationele exploitatie en afhankelijkheid) en door controle over geïnstitutionaliseerde en tot op zekere hoogte geformaliseerde exclusieve posities in netwerken van persoonlijke interacties tussen economische actoren (als grondslag voor interactionele exploitatie en afhankelijkheid).[3]

De posities in het systeem van maatschappelijke arbeidsverhoudingen kunnen in eerste instantie zuiver structureel worden geanalyseerd zonder rekening te houden met de actoren die deze posities de arbeid- en toeëigeningsverhoudingen bekleden. Voor de identificatie van 'economische posities' is dit een te beperkt perspectief omdat daarbij zowel rekening gehouden moet worden met verschillen tussen mogelijke actoren als met de overlapping van verschillende arbeids- en toeëigeningsvormen.

1.2 Objectieve economische positie
Economisch handelen wordt gestructureerd door de objectieve posities die individuen of groepen innemen in de economische verhoudingen bevinden. Van objectieve economische posities is pas sprake wanneer deze posities een zekere duurzaamheid en relatieve sociale stabiliteit vertonen. De objectieve economische levensposities van individuen of groepen worden op hun beurt gestructureerd door de ongelijke verdeling van de beschikkingsmacht over economisch relevante bronnen en de hierdoor bepaalde ongelijke beloningen. De positionele structuur van de economische verhoudingen die hierdoor wordt vastgelegd is dus geen eerste verklaringsgrond waarachter niet kan worden teruggegaan. Zij wordt immers zelf bepaald door de - in § 1.1 genoemde - economische systeemstructuur [vgl. Bader/Benschop 1988:64]. Dit niveau van handelingsstructurering zal worden aangeduid als het niveau van de positionele structuur.

Objectieve economische posities omvatten niet alleen posities in de maatschappelijke arbeidsverhoudingen maar ook in de toeëigeningsverhoudingen. Zij omvatten niet alleen posities in de materiële produktie- of arbeidsverhoudingen, maar ook in de materiële consumptieverhoudingen, zoals in de woonsituatie. Zij omvatten bovendien niet alleen posities in de materiële produktie- en consumptieverhoudingen maar in alle maatschappelijke arbeidsverhoudingen, zoals in het onderwijs-, hulpverlenings-, rechts- en politieke systeem. Tenslotte gaat het bij objectieve economische posities niet alleen om ongelijkheid van directe bronnen (materiële arbeidsvoorwaarden, individuele prestatiekwalificaties, en vormen van coöperatie/leiding), maar ook om de ongelijkheid van beloningen.

Objectieve economische posities zijn dus het gecombineerde resultaat van de differentiële plaatsen die economische actoren innemen in de relatief gestabiliseerde structuur van

1. de arbeidsverhoudingen (klassen-, beroeps-, bedrijfs- en afdelingsverhoudingen),
2. de toeëigeningsverhoudingen (vermogens- en inkomensverhoudingen),
3. de consumptieverhoudingen (consumptie van materiële goederen en gebruik van diensten).

1.3 Sociale collectiviteiten
Economisch handelen wordt mede gestructureerd door de sociale collectiviteiten die ontstaan wanneer individuele of collectieve actoren min of meer duurzaam aan bepaalde economische posities gebonden zijn. Wanneer individuen in staat zouden zijn om naar believen van economische positie te wisselen en dus niet relatief duurzaam aan een specifieke economische positie gebonden zouden zijn, zouden er geen sociale collectiviteiten kunnen ontstaan die enige sociale cohesie of consistentie vertonen. Het ontstaan en voortbestaan van deze sociale collectiviteiten wordt primair bepaald doordat de mobiliteit tussen economische posities is geblokkeerd. Op deze wijze kunnen een groot aantal uiteenlopende sociale collectiviteiten of economische gemeenschappen ontstaan: arbeidscollectieven, functionele en afdelingsgroepen, kwalificatie- en beroepsgroepen, inkomens- en vermogensgroepen, organisatie-interne elites en subalterne groepen, zelfstandige en loonafhankelijke groepen, sociale klassen en klassefracties, arbeidsmarktgroepen, selectieve associaties, prestigegroepen en ascriptieve groepen. Wanneer het behoren tot zo'n groep een minimum aan stabiliteit en duurzaamheid vertoont, ontstaan er tussen de leden van deze groepen netwerken van sociale relaties ('sociale georganiseerdheid'). Dit niveau van handelingsstructurering zal worden aangeduid als het niveau van de sociale of groepsstructuur.

1.4 Habitus en levensstijlen
Economisch handelen wordt mede gestructureerd door de verschillen in habitus en levensstijlen. De habitus is een specifieke combinatie van lichamelijke, pychische, normatieve en cognitieve houdingen of disposities van individuen of groepen. De economische habitus wordt gestructureerd door de (verschillen en ongelijkheden van de) objectieve economische positie van de betreffende actoren. Deze structureert op haar beurt de groepsspecifieke levenswijzen, handelingen en praktijken, evenals de verschillende type van economisch bewustzijn. Dit niveau van handelingsstructurering zal worden aangeduid als het niveau van de dispositionele structuur (ook wel het niveau van de 'alledaagse cultuur' genoemd).

De economische habitus wordt niet alleen gestructureerd door de specifieke kenmerken van de economische verhoudingen, maar ook door culturele tradities, dat wil zeggen door de culturele erfenissen van specifieke (beroeps-, inkomens- enz.) groepen. De specifieke kenmerken van een economische positie worden in de habitus van de leden van een economische groep geïncorporeerd; de culturele tradities en historische ervaringen van een groep worden in de economische habitus gesubjectiveerd. De economische habitus is dus een samenstel van een belichaamde of ingelijfde economische structuur en een gesubjectiveerde groepscultuur.

Een eenmaal toegeëigende economisch habitus is weliswaar behoorlijk stabiel en onbuigzaam, maar blijft toch verbonden aan de specifieke economische structuur en is dus aan tijd en sociale ruimte verbonden. Daarom zal een habitustype op den duur toch veranderen wanneer zich in de hieraan ten grondslag liggende economische situatie belangrijke wijzingen voordoen. Deze 'structurering van onderaf' biedt echter zoveel speelruimte dat er zelfs hardnekkig kan worden vastgehouden aan een eenmaal verworven economische habitus wanneer de specifieke economische posities en situaties die deze habitus genereerde voor de betreffende individuen feitelijk een gepasseerd station zijn of in de maatschappij als geheel als verdwenen zijn.[5]

Gehabitualiseerd gedrag is onbuigzamer en taaier dan niet-gehabitualiseerde gedragsvormen. Een sterk verzet tegen verandering (economen zouden zeggen: een onverwacht lage elasticiteit) is een indicatie van de hardnekkigheid die door habitualisering werd veroorzaakt. Een voorbeeld hiervan zijn de tot een vanzelfsprekende routine uitgekristalliseerde preferenties die bepalend zijn voor het alledaagse koopgedrag van consumenten. Wanneer zich in een bepaald land, een specifieke regio of binnen een bepaalde sociale klasse een habitueel verankerde voorkeur voor wijn in plaats van bier heeft ontwikkeld, laat deze preferentie zich niet zo snel veranderen.

Een klassiek voorbeeld hiervan zijn de gehabitualiseerde gedragsvormen van de Nouveaus Riches. Recentere voorbeelden zijn de - soms aandoenlijke - revoltes tegen de devaluatie van academische titels, en de soms extreme cultivatie van een traditionele arbeidsmoraal in situaties waarin de grondslag daarvoor dreigt te ontvallen (door aangekondigd massa-ontslag) of reeds ontvallen is (door feitelijke werkloosheid). Werknemers die door een economische crisis of recessie het hardst bedreigd of getroffen worden, komen niet direct tot een meer realistische inschatting van de maatschappelijke verhoudingen. De door de economische ontwikkeling veroorzaakte onzekerheid leidt in eerste instantie vaak tot illusoire opvattingen van individuele prestatie, vrijheid en gelijkheid; deze illusoire opvattingen vormen de grondslag voor de reactivering van klassematige en raciale vooroordelen door conservatief-reactionaire propaganda. De eerste reactie op zich verscherpende sociale problemen is zeer vaak dat actoren zich bij de mogelijke oplossing van deze problemen oriënteren op het zo snel mogelijk herstellen van de oude toestand. Zij verwachten daarbij vaak meer dan voorheen heil van hun individuele prestatie in plaats van georganiseerde vakbondsactie. Dit leidt tot het paradoxale fenomeen dat onzekere situaties die veroorzaakt worden door structurele (door individuele werknemers nauwelijks te beïnvloeden) ontwikkelingen die de betekenis van individuele arbeidsprestaties in vergaande mate ondergraven, in eerste instantie geïnterpreteerd en beoordeeld worden vanuit een individuele prestatiehouding. Deze houding fungeert als matrix voor actuele waarnemingen van werkgelegenheidsrisico's, voor ervaringen van onzekerheid en machteloosheid, voor duidingen van economische processen en structuren, voor waarderingen van ondernemers-, overheids- en vakbondsbeleid, en van emoties over sociale en persoonlijke leed van de feitelijke verliezers of slachtoffers in strijd om schaarse arbeidsplaatsen. De gehabitualiseerde individualistische prestatiemoraal lijkt dus juist gereactiveerd te worden in situaties waarin de economische posities en situaties die deze habitus genereerde voor de betreffende actoren feitelijk niet of nauwelijks meer bestaan [de werking van deze paradoxale mechanismen werd o.a. onderzocht door Bierbaum e.a. 1977:101 e.v. en Herkommer/Bischoff 1979].

De economische habitus fungeert enerzijds als organisatieprincipe van sociaal-culturele levensstijlen en -praktijken, anderzijds fungeert hij als matrix voor actuele waarnemingen en ervaringen, bewegingen en emoties, duidingen en waarderingen van deze levensstijlen en -praktijken.

1. Individuen drukken zich uit in activiteiten die aan de toegeëigende economische habitus beantwoorden: in een bepaalde manier van werken, een bepaalde manier van communiceren en coördineren, in een bepaald type arbeidsdiscipline en arbeidsmoraal, in een bepaalde manier van leidinggeven, in gedragscodes voor eerlijke handel, in een plichtsbesef dat men afgesloten contracten moet nakomen, enzovoort. Daarvoor is lang niet altijd een bewuste beslissing van de actoren voor nodig. De toegeëigende economische habitus maakt bepaalde produktie- en consumptiepatronen, manieren van denken en waarderen zo vanzelfsprekend dat er geen bijzondere overwegingen of keuzes meer nodig zijn. De sociaal-culturele praktijken van economische actoren lijken op het eerste gezicht slechts een losse verzameling uiteenlopende handelingen, maar vertonen meestal zonder bewuste inspanning toch een zekere coherentie en zijn afgestemd op de andere leden van een sociale groep (die vergelijkbare signalen uitzenden). De economische habitus genereert steeds opnieuw weer een aantal praktische metaforen die op concrete situaties of handelingsvereisten kunnen worden toegepast [vgl. Bourdieu 1979:193].

2. Een verinnerlijkte economische habitus drukt zich ook uit in de waarneming en waardering van alle mogelijke menselijke uitingsvormen. Een economische habitus is een systeem van waarderings- en beoordelingsmaatstaven en fungeert als een matrix voor de feitelijke waarnemingen, duidingen en waarderingen van sociaal-culturele en politieke praktijken. Al naar gelang de toegeëigende habitus worden er verschillende waardeoordelen gehecht aan goederen en gedragswijzen. Hierdoor komt het symbolische karakter van deze goederen en praktijken (gedrags- en denkwijzen enzovoort) tot stand. Individuen selecteren produkten en gedragspatronen niet alleen op grond van hun praktische kwaliteiten, maar ook op grond van de vraag of ze passen bij hun eigen specifieke habitus. Bij de selectie van produkten/diensten en gedragspatronen gaat het dus niet alleen om de vragen zoals 'hoe voedzaam is een bepaald consumptiegoed?', 'hoe degelijk is een Lada?', 'hoe ontspannend is het bijwonen van een klassiek concert?', 'hoe bevredigend is een specifieke erotische praktijk?', en 'hoeveel kost het een en ander?'. Het gaat ook om vragen zoals 'kan ik het als accountant wel veroorloven om geen stropdas te dragen', 'is het voor mij als gewone arbeider wel gepast om er een zeilboot op na te houden?', 'kan ik het mij als chef permitteren om naar een ondergeschikte te lonken?', 'is het voor een officier van het leger geoorloofd om uiting te geven aan homoseksuele verlangens?' Alleen in de steriele modelwereld van de neoklassieke economen en organisatiesociologen is geen plaats voor dergelijke overwegingen omdat daarin de actoren altijd precies weten wat het beste voor hen is en zij gezegend zijn met preferenties waarvan de herkomst ongeveer even duidelijk is als die van het kind van de maagd Maria.

De structurerende eigenschap van de economische of economisch gebonden habitus manifesteert zich in de organisatie van de sociaal-culturele praktijken en in hun waardering door een specifieke smaak. Hierdoor worden de handelings- en gedragspatronen van de verschillende afdelings- en beroepsgroepen, organisatie-interne elites en sociale klassen gesystematiseerd tot een bepaalde levensstijl. Eenvoudig gezegd: 'disposities scheppen gewoontes', of nog fraaier: 'habitus constitutes habits'. De habitus fungeert dus als een coördinerend centrum en de levensstijl is hiervan het uiterlijke tekensysteem. Levensstijlen en leefculturen zijn tekensystemen die uitdrukking geven aan feit dat men tot een bepaalde sociale groep of klasse behoort. De actoren (h)erkennen zich als lid van een specifieke sociale groep of klasse en baken zich tegelijkertijd af van andere groepen en sociale klassen.

"Levensstijlen verraden niet alleen de sociale afkomst en de actuele klassepositie van hun dragers, maar leggen ook in vergaande mate de verdere sociale carrière en de toekomstige positie van hun dragers vast. Ondanks hun sociale relativiteit hebben de verschillende levensstijlen een collectief geldende distinctieve maatschappelijke waarde, welke het gevoel van de eigenwaarde van de leden van de verschillende maatschappelijke klassen op een positieve of negatieve wijze beïnvloedt, hoop of resignatie teweegbrengt, tegenstrijdige 'self-fulfilling prophecies' initieert en daarmee de afzonderlijke individuen in de maatschappelijke confrontaties om de verdeling van de economische goederen en politieke macht bij voorbaat bestempelt als tendentiële winnaars of verliezers" [Miller 1989:192].

In principe kunnen alle mogelijke produkten, gedrags- en denkwijzen worden gebruikt om deze distinctie- of prestigebehoefte te bevredigen. Luxe- en cultuurgoederen zijn echter bij uitstek geschikt om sociale bindingen uit te drukken. Het bezit of gebruik van luxe- en cultuurgoederen geeft aan dat men wil behoren bij een bepaalde afdeling, functiegroep, inkomens- of vermogenscategorie, elite of selectieve associatie, sociale klasse of klassefractie. Luxe- en cultuurgoederen hebben een groot distinctief vermogen dat bij elke toeëigening opnieuw wordt gereactiveerd. Meestal wordt verondersteld dat het bezit van dezelfde objecten of waren door verschillende groepen noodzakelijkerwijs een gelijksoortige levensstijl indiceert. Zoals bijvoorbeeld het bezit van een auto, ijskast of televisie een indicatie was voor de convergentie van levensstijlen van degenen die vroeger de geprivilegieerde bezitters van deze luxegoederen waren. Maar er moet ook rekening mee worden gehouden dat hetzelfde object of dezelfde gedragswijze in klassematig verschillende relaties figureert en daarom op uiteenlopende wijze cultureel gewaardeerd wordt. 'Positionele goederen' zijn goederen die in een specifieke sociaal-culturele conjunctuur bij uitstek fungeren als prestige-objecten: zij zijn prestigieus omdat en voorzover er een kunstmatige schaarste van aanbod bestaat welke in kapitalistische formaties wordt gereguleerd via de koopkrachtige vraag [Leiss 1983; Sobel 1982]. Relationele dynamiek van het veld komt tot stand door de introductie van nieuwe prestigegoederen of gedragswijzen of door de inflatie daarvan wanneer subalterne groepen de smaak van dominante groepen usurperen.

Ondanks de economische recessie is er een snelgroeiende belangstelling voor badkamer- en sanitaire artikelen. De consumenten willen steeds meer wooncomfort en daarin past een hoogwaardige badkamercultuur. In 1994 werd er in Nederland bijna een miljard gulden uitgegeven aan sanitair (baden, douchebakken, closets, kranen en tegels). Niet alleen op de particuliere markt is er veel vraag naar sanitair, maar ook vanuit de kant van woningbouwcorporaties en projectontwikkelaars (voor huurwoningen, kantoorpanden e.d.). De omvang van deze zakelijke markt wordt geraamd op ongeveer een half miljard gulden. Branchedeskundigen gaan ervan uit dat de markt voor badkamerartikelen voorlopig met 5 à 10 procent per jaar blijft groeien.

Deze laatsten reageren daarop door nieuwe goederen, gedragswijzen en voorkeuren te adopteren waardoor de oorspronkelijke afstand wordt hersteld en gehandhaafd [vgl. Featherstone 1991:88 e.v. in aansluiting op Bourdieu 1979]. Dit heeft onder andere tot gevolg dat de beter gesitueerde consumenten regelmatig van paradepaardje wisselen. Uit een onderzoek dat het Economisch Instituut voor het Midden- en Kleinbedrijf (EIM) in opdracht van het Hoofdbedrijfsschap Detailhandel (HDB) begin 1994 uitvoerde blijkt bijvoorbeeld dat de jaren zeventig en tachtig nadrukkelijk in het teken stonden van de luxe inbouwkeuken, terwijl de jaren negentig het decennium lijken te worden voor de luxueuze badkamer.

In analyses van de postmodernistische consumptiecultuur wordt uitvoerig aandacht besteed aan processen van stilering en esthetisering van het alledaagse leven. De postmodernistische 'depthless culture' (Jameson) wordt gekenmerkt door de volgende elementen.

1. De koop en consumptie van waren wordt in toenemende mate gemedieerd door diffuse culturele beelden die door middel van advertenties en promotie worden verspreid. De consumptie van tekens resp. het symbolische aspect van goederen wordt een steeds belangrijker bron van bevredigingen.

2. De belangstelling voor mode, zelfpresentatie en het uiterlijk wijst op een proces van culturele differentiatie dat in veel opzichten de tegenpool vormt van het stereotype beeld van de genivelleerde massa-maatschappij. Geconsolideerde culturele levenspatronen worden opengebroken door speelse of parodiërende interventies die gericht zijn op het overwinnen van traditionele statusspelletjes. De snelheid waarmee nieuwe stijlen (in mode, muziek, uiterlijk, ontwerp en consumptiegoederen) elkaar afwisselen, wordt steeds groter. De populistische en onthiërarchiserende geest van het postmodernisme komt onder andere tot uitdrukking in het afbreken van de grens tussen kunst en het alledaagse leven.

3. De toenemende diversiteit van culturele praktijken betekent echter niet dat levensstijlen geen indicator meer zijn voor differentiële klasseposities. Het 'spel van de distinctie' is weliswaar complexer geworden, maar culturele consumptie en levensstijlen blijven fungeren als middelen van classificatie, hiërarchie en segregatie [vgl. Featherstone 1991, Douglas/Isherwood1980].

1.5 Typen en graden van bewustzijn
Economisch handelen wordt mede bepaald door het subjectieve oriëntaties op en bewustzijn van economische verhoudingen. Handelingsoriëntaties en typen van bewustzijn omvatten niet alleen strategische, maar ook traditionele, affectieve en normatieve oriëntaties op objectieve levensposities [zie uitvoeriger § 3]. Deze oriëntaties worden gestructureerd door de objectieve economische positie, de habitus en de levensstijlen alsmede door de maatschappelijk heersende cognitieve en normatieve duidingspatronen. Handelingsoriëntaties zijn in meer of mindere mate bewust (voorbewust of onbewust). De verschillende graden van bewustheid van economische belangentegenstellingen en ongelijkheden (collectieve identiteit, hervormend of revolutionerend conflictbewustzijn) zijn bepalend voor haar handelingsrelevantie. Dit niveau van handelingsstructurering zal worden aangeduid als het niveau van de mentaliteitsstructuur.

1.6 Voorwaarden die de ontwikkeling van collectief bewustzijn en handelen bepalen
Economisch handelen wordt dus in eerste instantie bepaald door de verschillen en ongelijkheden in de systemische, positionele, sociale, dispositionele en mentale structuren. Economisch handelen wordt dus in ieder geval bepaald door:

• de mate van cumulatie van positieve en negatieve privileges; de mate van homogeniteit of heterogeniteit van groepsspecifieke economische posities; de graad en betekenis van ascriptieve homogeniteit of heterogeniteit; de mate en betekenis van sociale mobiliteit tussen verschillende economische posities; de mate waarin objectieve belangentegenstellingen transparant, ervaarbaar en herkenbaar zijn.
• de mate en betekenis van homogeniteit dan wel pluriformiteit van de betreffende habitus en levensstijlen ('alledaagse leefculturen').
• de mate van kritiek op heersende cognitieve en normatieve duidingspatronen, maatschappijbeelden en situatiedefinities; de mate van kritiek op heersende legitimaties van economische structuren, ongelijkheden en instituties; de mate van erosie van heersende zeden en solidariteiten.
• de specifieke organisatiekansen - zoals ruimtelijke concentratie, sociale georganiseerdheid - d.w.z. de mate waarin bepaalde machtsbronnen gemobiliseerd kunnen worden en de hiervan afhankelijke strategische handelingskansen.

• door de articulatie van meer of minder realistische programmatische alternatieven en politieke handelingsstrategieën die gericht zijn op het hervormen of omwentelen van de bestaande economische ordeningen, instituties en organisaties.
• door organisatie en leiding, d.w.z. door de organisatiestructuur en - graad van bewegingsorganisaties (zoals vakbonden) en door de kwaliteit, beschikbaarheid en aard van de rekrutering van oppositionele elites.
• door processen van bronnenmobilisatie;
• door externe handelingskansen: tegenmobilisatie, bondgenoten, maatschappelijke controle-instanties, structuur van het politieke systeem (met name het al dan niet bestaan van vrijheid van politieke communicatie en organisatie, contractvrijheid) en situatieve factoren (zoals oorlogen, crises, conjuncturen, strategische domheden van heersende groepen en Kaïros, d.w.z. de gunstige momenten voor verandering die niet gemist mogen worden).
• door de logica van strategische interacties tussen conflictpartijen en
• door de dynamiek van economische conflicten.

Zoals gezegd kan het totale proces van economische handelingsstructurering methodisch-analytisch worden opgesplitst in zes op elkaar aansluitende en onderling nauw verbonden afzonderlijke structureringsprocessen. Ik heb daaraan eerder twee claims verbonden. De eerste claim was dat door deze specificatie van zes niveaus van handelingsstructurering (die elk afzonderlijk weer verder gedifferentieerd kunnen worden) betere - meer consistente en gedifferentieerde - economisch-sociologische theorieën ontworpen kunnen worden. De tweede claim was dat dit model van handelingsstructurering gebruikt kan worden om een aantal knelpunten in het empirische en historisch-vergelijkende onderzoek naar economische verhoudingen, processen en instituties op te lossen.

Om deze beide claims waar te maken moeten in de eerste plaats (a) de genoemde niveaus zo scherp mogelijk van elkaar worden afgebakend. Het voordeel van de transformationele benadering is dat het door de specificatie van de verschillende structureringsniveaus mogelijk wordt (b) het totale proces van structurering op te splitsen in een aantal mechanismen die vervolgens afzonderlijk onder de loupe genomen kunnen worden, terwijl het hierdoor tevens mogelijk wordt (c) de telkens specifieke resultaten van deze constitutieve mechanismen duidelijk van elkaar te onderscheiden:

• processen die de verdeling van beschikkingsmacht over economische bronnen en beloningen bepalen: constitutief voor het ontstaan van posities in produktie-, distributie en ruilverhoudingen;
• processen van stabilisatie van economische posities: constitutief voor het ontstaan van duurzame economische posities;
• processen van allocatie van individuen op economische posities: constitutief voor het ontstaan van economische collectieven zoals afdelings- of bedrijfsgroepen, kwalificatie- of beroepsgroepen, sectorale of regionale groepen, organisationele elites of sociale klassen;
• processen van socialisatie van economische actoren: constitutief voor het ontstaan van specifieke habitus en werk-, beroeps- of inkomensgerelateerde levensstijlen;
• processen van articulatie van economische doelen: constitutief voor het ontstaan van economische identiteiten en bewustzijn;
• processen van organisatie en mobilisatie: constitutief voor het ontstaan van politieke handelingscollectieven.

In figuur 4.3 zijn de relaties tussen constitutieve processen, niveaus van handelingsstructurering en de hierdoor gegenereerde resultaten in beeld gebracht. @

§ 2. Economisch handelen § 3. Motivatie van economisch handelen

Noten

^[2] Zie voor een uitvoeriger analyse van de relatie tussen bezits- en toeëigeningsverhoudingen en een kritische bepaling van het begrip 'meerarbeid': BENSCHOP [1993: 144 e.v., 182 e.v.].

^[3] De kenmerken en werking van organisationele en interactionele afhankelijkheids- en exploitatieverhoudingen zijn uitvoeriger onderzocht in: BENSCHOP [1993: hft. VIII en IX].

^[4] De manieren waarop mensen in verschillende maatschappelijke verbanden hun lichaam bewegen en gebaren maken, is een traditioneel aandachtsveld in de antropologie: Darwin, Boas, Mauss. Aan het eind van de jaren twintig heeft Sapir met zijn antropologisch-linguïstische aanpak de grondslag gelegd voor de latere structurele benadering van het gebruik van de fysieke ruimte. Antropologen hebben van diverse culturen de vormen van nonverbale communicatie in kaart gebracht. Zie voor cultureel-antropologische benaderingen: HALL [1959/81,1968,1976], BIRDWHISTELL [1952,1970,1978], en voor Nederlandse bijdragen: HOETINK [1962], VERRIPS/VERRRIPS [1990]. Zie voor een sociologisch-antropologische benadering: BOURDIEU [1979:84,193; 1989:115], voor een symbolisch-interactionistische benadering: GOFFMAN [1979], voor een historisch-sociologische benadering: ELIAS [1982: 179-232] en voor een sociaal-psychologische benadering: VRUGT/SCHABRACQ [1991].

^[5] Deze informaties en boodschappen kunnen zeer gedifferentieerd zijn. Met lichaamshoudingen en -bewegingen kan bijv. informatie worden gegeven/ontvangen over de tijd en mentaliteit, over eigenschappen van personen en zaken, over gebeurtenissen en omstandigheden, over wensen en verlangens, over sociale relaties en seksuele intimiteiten.

^[6] In studies over de cultuur van de arbeidersklasse is vaak aandacht besteed aan de cultus van masculiniteit. Bij de verklaring van dit verschijnsel moet rekening worden houden met een lange geschiedenis van de klassespecifiek gekleurde deling tussen hoofd- en handarbeid. In kapitalistische arbeidsverhoudingen is 'handarbeid' als zodanig weliswaar geen klassekenmerk, maar wel typerend voor het soort werk dat door een groot aantal leden van de arbeidersklasse wordt verricht. De masculine ethos was altijd het sterkst ontwikkeld bij delen van de arbeidersklasse die daadwerkelijk zware lichamelijke arbeid verrichten (havenwerkers, mijnarbeiders, bouwvakkers, metaalarbeiders e.d.). De fundamentele houdingen en waarden die met dergelijke banen zijn verbonden, zijn echter veel breder verspreid in de cultuur van de arbeidersklasse, en m.n. in de cultuur van de werkvloer. De hardheid van de klassenstructuur en vooral de restrictiviteit van de directe afhankelijkheidsrelaties binnen de arbeidsorganisatie zorgen ervoor dat loonarbeiders hun 'zachte' eigenschappen en gevoelens voor zichzelf houden. "Class ... makes it rational for men to keep their 'soft' feelings to themselves until they are very sure they won't be hurt; but in the long wait to be very sure, all sorts of opportunities for expressing affection - opportunities which to the outsider seem safe - may be lost" [SENNET/COBB 1973:219].

Verschillende auteurs hebben er op gewezen dat de opposities waarin de klassespecifieke (waardering van de) lichaamshexis worden uitgedrukt in essentie bijna volledig congruent zijn aan de taxonomie die georganiseerd wordt door seksespecifieke tegenstellingen [vgl. WILLIS 1977:45,52,148; BOURDIEU 1979; 1989:117 e.a.] In de dagelijkse praktijk is frequent en direct waarneembaar dat er een intiem verband bestaat tussen verbale en nonverbale uitingen van lichamelijke kracht (masculiniteit) en machismo (mannelijke waarden, stoerheid, hanerigheid enz.). Hetzelfde geldt voor het verband tussen gesymboliseerde/mentale kracht of emotionaliteit en vrouwelijkheid. Deze feitelijke fusie van klasse- en seksespecifieke mechanismen in de werking van de habitus is echter geen reden om het analytische verschil tussen beide structureringsmomenten uit het oog te verliezen. Vgl. DIELEMAN e.a. [1983], JANSEN [1990]. Zie voor de reproduktie van 'hegemoniale masculiniteit': CONNEL [1987].

^[7] Vgl. in dit verband de analyses van psychische civilisatieprocessen in aansluiting bij ELIAS [1969, 1939/82] en de analyses van klassespecifieke karakterstructuren in aansluiting bij het psycho-marxisme van REICH [1933,1933a]. In zijn monumentale analyse van het civilisatieproces heeft Elias laten zien hoe het hele menselijke gevoelsleven(van de meest elementaire driftgevoelens, via de affectieve emoties tot aan het prestige- en schaamtegevoel) in en door de specifieke maatschappelijke verhoudingen ('figuraties') wordt gemodelleerd. Zie voor een recent overzicht van sociaal-psychologische studies: ARGYLE [1994].

^[8] Zie voor een sensibele analyse van het resignatieve individuele levensperspectief in de arbeidersklasse als uiting van gesubjectiveerde, verinnerlijkte ervaring van gebrek aan kansen: ARGYRIS [1964:86-95], SENNET/COBB [1972]. Zie voor sociaal-psychologische studies: GROSKURT/VOLPERT [1975], GROSGURT [1979]. Zie voor het geïnternaliseerde kolonisme: NANDY [1983], FANON [1967].

^[9] Om smaak te ontwikkelen moet men over vorming beschikken, en deze is op haar beurt afhankelijk van beschikbare vrije tijd, beschikkingsmacht over materiële goederen of geld. In burgerlijke maatschappijen worden specifieke individuen niet bij voorbaat van bepaalde consumptie- of genotsvormen uitgesloten. Zelfs de drastische ongelijke verdeling van vrije tijd, geld en onderwijskansen leiden in de regel niet tot directe uitsluiting. De uitsluiting werkt bemiddeld, via de toeëigening van een klassespecifieke habitus en de uiting daarvan in smaak. Zie voor een analyse van de culinaire smaak: FLANDRIN [1989].

^[10] De grote verscheidenheid aan diëten en eetgewoonten zijn aanknopingspunten voor sociale distinctie en "de manieren van voedsel bereiden en de eetgewoonten [behoren] nog altijd tot de gedragswijzen waaraan leden van verschillende sociale klassen elkaar het eerst herkennen en op grond waarvan zij elkaar waarderen of verfoeien" [GOUDSBLOM 1992:54 e.v., in aansluiting op ELIAS 1969/82:120 e.v.].

^[11] Dit geldt niet alleen voor esthetische waarderingen voor de 'hogere kunsten', maar wordt vooral ook zichtbaar op het gebied van de erotische stijlen, waar de heteronormaliteit leidt tot flikkerhaat en potenrammerij. Dat smaakverschillen tussen de sociale klassen tot enorme aversies ('classism') kunnen leiden, is niet alleen bekend uit de ongemeen kwaadaardige wijze waarop 'proleten' en 'bourgeois' elkaar over en weer bejegenen ('proletenhaat' en verafschuwing van het 'plebs' tegenover hartgrondige afkeer van 'alles wat naar burgerlijkheid ruikt'), maar ook uit de daarmee vervlochten geschiedenissen van intolerantie tegenover boeren ('boerenkinkels' of 'boerenpummels'), kleinburgers en intellectuelen. In Het boek van de lach en vergetelheid geeft Milan KUNDERA [1981] een onsterfelijke illustratie voor de laatste categorie: "Ze zei dat hij haar had genomen als een intellectueel. Het woord intellectueel was in het toenmalige politieke jargon een scheldwoord. Het sloeg op iemand die het leven niet begrijpt en die afgesneden is van het volk. Alle communisten die toen door andere communisten werden opgehangen, kregen dit scheldwoord toebedeeld. In tegenstelling tot hen die met beide benen op de grond stonden, zweefden ze, zei men, in de lucht. Daarom was het in zekere zin gerechtvaardigd dat hun tot straf de grond onder de voeten definitief werd ontnomen en dat zij een stukje daarboven bleven hangen. Maar wat bedoelde Zdena met haar beschuldiging dat hij als een intellectueel vrijde?"

^[12] Zie voor studies over arbeidersbewustzijn waarin m.n. cognitieve waarnemingspatronen en denkhoudingen worden behandeld: LOCKWOOD [1966/75], BIERBAUM e.a. [1977], KUDERA [1979], ZOLL [1981], MARSHALL e.a. [1988]. Zie voor vergelijkbare studies over cognitieve oriëntaties van ondernemers: @@

^[13] Bourdieu beschouwt taalhabitus niet als een apart type habitus, maar als een dimensie van de lichamelijke habitus. "Taal is een lichaamstechniek en de specifieke linguïstische, vooral de fonologische competentie is een dimensie van de lichaamshexis waarin iemands gehele relatie tot de sociale wereld tot uitdrukking komt. Dit betekent dat de voor een klasse typerende hexis een systematische verbuiging aanbrengt in het fonologische aspect van de taal via dat wat Pierre Guiraud 'articulatiestijl' noemt - een dimensie van het lichaamsschema dat een van de belangrijkste verbindingslijnen vormt tussen taal en sociale klasse. Zo is de articulatiestijl van de arbeidersklasse niet te scheiden van een algehele relatie tot het lichaam die wordt gedomineerd door afkerigheid van 'mooie manieren' en door een hoge waardering voor viriliteit" [BOURDIEU 1989:115]. Hij verwijst in dit verband naar het onderzoek van LABOV [1972:36-64] die de weerstand van de mannelijke leden van de arbeidersklasse in New York tegen de druk van de legitieme taal verklaart uit het feit dat zij hun eigen spreekwijze met de notie van mannelijkheid verbinden. Zie voor een kritische bespreking van de socio-linguïstische analyses van Bernstein (deficiet-hypothese) en Labov (differentiatie-hypothese): LENDERS e.a. [1976]. De samenhang tussen spreekwijze of articulatiestijl en lichaamshexis komt tot stand door de 'geprefereerde' vorm van de mondopening: deze is immers een onderdeel van het globale gebruik van de mond en daarmee de werkelijke basis van het 'accent' [vgl. BOURDIEU 1989:307 e.v.]. Ik heb geen enkel bezwaar tegen deze duidelijke accentuering van de samenhang tussen lichaamshexis en articulatiestijl - integendeel. Maar dit is m.i. geen voldoende reden om de taalhabitus niet als een aparte dimensie van habitus te onderscheiden (ook de esthetische habitus is bijvoorbeeld zeer nauw verbonden met de patronen van lichaamshouding en met de normatieve habitus).

^[14] Een dialectspreker kan meestal wel de standaardtaal verstaan, maar niet produktief beheersen. Zo begrijpt een standaardtaalspreker uit de middenklasse vaak wel passief het dialect uit zijn directe geografische of sociale omgeving, maar beheerst deze niet actief. De positie van regionale dialecten werd vooral ondermijnd door de homogeniserende werking van nationale onderwijssystemen en de toegenomen geografische en arbeidsmobiliteit. De aanvaarding van een standaardtaal, het ABN werd bovendien gestimuleerd door de verbeterde mogelijkheden om over grotere afstand te communiceren (radio, televisie enz.), de militaire dienstplicht en door het ontstaan van landelijke organisaties (vakbonden en partijen, maar ook sportbonden, reisorganisaties enz.). Dezelfde factoren hebben bijgedragen aan de erosie van klassespecifieke sociale dialecten. Uit de taalatlassen van de dialectologen kan men opmaken dat de positie van de (sociale en regionale) dialecten sinds het laatste kwart van de vorige eeuw verder werden ondermijnd. "In steeds omvangrijkere gebieden en in steeds meer sociale lagen werd men zowel het dialect als de standaardtaal machtig (toestand van diglossie), terwijl het dialect steeds meer elementen en kenmerken van de standaardtaal ging overnemen" [KNIPPENBERG/ PATER 1988:174-5]. Dit betekent echter niet dat de regionale en sociale dialecten zijn gevaporiseerd [DAAN e.a. 1985]. Dialecten en standaardtaal worden in verschillende gesprekssituaties gehanteerd: het geografische en sociale dialect fungeert als informele 'thuistaal' (binnen gezin en vriendenkring, en onder buurt- en klassegenoten), het ABN fungeert als taal voor de meer formele maatschappelijke contacten (met ambtelijke instanties, met directeuren en chefs, met bestuurlijke autoriteiten). Met zou ook kunnen zeggen dat sociale dialecten floreren in interacties tussen sociaal gelijken, terwijl de standaardtaal fungeert als medium voor interacties tussen sociaal ongelijken (het is een gegeneraliseerd sociaal dialect van cultureel dominante klassen).

^[15] Het onderzoek naar klassespecifieke taalpatronen en spreekstijlen in de arbeidersklasse heeft zich langs vier tot nu toe gescheiden lijnen ontwikkeld:

• het historische onderzoek naar 'the language of class': BRIGGS [1983], NEALE [1983], STEDMAN-JONES [1983].
• het socio-linguïstische onderzoek in de traditie van Bernstein en Labov ('resticted' versus 'elaborated' code): LAWTON [1968], DITTMAR [1976], HUDSON [1980], COLLET e.a. [1981].
• het sociologische onderzoek naar arbeidersbewustzijn en het bredere onderzoek naar arbeiderscultuur: HOGGART [1957], THOMPSON [1963], HALL/JEFFERSON [1976], CLARKE/CRITCHER/JOHNSON [1979], WILLIS [1977,1983], KATZNELSON/ZOLBERG [1983].

^[16] Om dergelijke reducties te voorkomen zouden de dimensies waarin levensstijlen zich uiten duidelijk moeten worden onderscheiden. MÜLLER [198966 e.v.] maakt een bruikbaar onderscheid tussen vier dimensies: (1) het expressieve gedrag, dat zich manifesteert in vrijetijdsactiviteiten en consumptiepatronen; (2) het interactieve gedrag, dat direct tot uiting komt in vormen van gezelligheid en het huwelijksgedrag, en indirect in het gebruik van media; (3) het evaluatieve gedrag, de verschillende waarde-oriëntaties en houdingen die zich religieus uiten in kerkbinding en -traditie en politiek in stemgedrag; (4) het cognitieve gedrag, dat de zelfidentificatie, het behoren tot en de waarneming van de sociale wereld stuurt.

^[17] In het onderzoek naar levensstijlen kunnen verschillende benaderingen worden onderscheiden. H.-P. MÜLLER [1989] maakt een onderscheid tussen: (1) waarden- en behoeftentypen (ontwikkelingspsychologische benadering), (2) consumptiepatronen (kwantitatieve sociaal-structurele benadering), (2) milieus (kwalitatieve leefwereld-benadering) en (4) smaakculturen (klassentheoretische benadering).

^[18] De moderne jeugd(sub)culturen konden zich ontwikkelen door een ingrijpende herstructurering van de leeftijdsrelaties. De stijging van het welvaartsniveau, de wijzigingen in samenstelling van de arbeidskracht en de hierop geënte reorganisaties van het onderwijsstelsel hebben niet alleen de financiële autonomie van de jeugd binnen de gezinseconomie aanzienlijk vergroot en een zeer omvangrijke specifieke teenager- of jeugdmarkt doen ontstaan, maar hebben ook geleid tot de constructie van relatief autonome nieuwe vormen van jeugdculturen. De stilistische en symbolische repertoires van deze authentieke jeugdsubculturen worden uitgewerkt op het terrein van de klasseculturen. In de - vaak verhulde - sporen van deze klassebepaaldheid van de jeugdsubculturen manifesteert zich niet alleen de binding aan een specifieke klassecultuur, maar ook de mate waarin deze klassecultuur is geassimileerd door of ingesnoerd in een heersende of dominante cultuur. 'De cultuur' is immers altijd een geneste hiërarchie van diverse klassespecifieke culturen. Zie voor een overzicht en waardering van het jeugdcultuuronderzoek van het CCCS: Jeugdkulturen, Te Elfder Ure 35. Zie voor een analyse van jeugdculturen in Nederland: ABMA [1983].