De klassentheorie van Marx

INTRODUCTIE

Mijn lezing van Marx begint met een simpele constatering: Marx heeft nooit een afzonderlijke, gesystematiseerde uiteenzetting gegeven van zijn klassentheorie. De enige passage waarin hij zich hiertoe leek te zetten is uiterst summier en fragmentarisch gebleven. Ik laat eerst zien welke referentiepunten er in dit schamele fragment aanwezig zijn en geef daarna een overzicht van de zeer uiteenlopende verklaringen die er gegeven zijn voor de onvoltooidheid van het 52 hoofdstuk van Het Kapitaal. Aan het slot van de eerste paragraaf breng ik de verschillende strategieën in kaart die gehanteerd worden om de klassentheoretische erfenis van Marx te verwerken. De conclusie hiervan zal zijn dat Marx' klassenanalytische verhandelingen een gebrekkige systematisering, tegenstrijdigheden en ambivalenties en ook terminologische inconsistentie vertonen dat men alleen door een kritische reconstructie zicht kan krijgen op de betekenis en beperkingen van 'de klassentheorie van Marx' [hoofdstuk I]. Daarom wordt er eerst aandacht besteed aan een aantal typische interpretatie- en reconstructieproblemen, zoals omvang en aard van het tekstuele materiaal, interpretatiespeelruimte e.d. Tegen deze achtergrond stel ik voor om de leestechnische, inhoudelijke en methodologische problemen te benaderen middels een 'methode van contextualiseren'. Hierbij worden drie contextuele bundels onderscheiden: de theorie-historische context, de theorie-systematische context en de sociaal-historische context.

De pré-historie van het klassebegrip heb ik al eerder behandeld in Klasse- Ontwerp van een transformationele klassenanalyse: Benschop [1993 - hft. I].

• Voor de theorie-historische contextualisering worden eerst een aantal auteurs behandeld die als directe voorlopers van de klassentheorie van Marx beschouwd kunnen worden.[1] Naast Saint-Simon en twee vertegenwoordigers van de Franse burgerlijk-liberale historici uit de restauratieperiode wordt in het kort ook de betekenis geschetst van Ricardo als representant van de klassieke politieke economie. Het is een selectieve en grove schets van een stuk 'voorgeschiedenis', die met name bedoeld is om 'het originele' in Marx' klassetheoretische bijdragen af te bakenen. Daarna worden een aantal intellectueel-biografische aspecten van het werk van Marx behandeld. Dit deel van de reconstructie rekent af met de fictie dat de klassentheorie van Marx als een gesloten eenheid kan worden opgevat en is er met name op gericht de inhoudelijke verschuivingen die zich zijn werk hebben voorgedaan te lokaliseren [hoofdstuk II].

• Voor de theorie-systematische contextualisering worden eerst een aantal abstractieniveaus onderscheiden waarop in de klassentheorie van Marx begrippen, stellingen en hypothesen geformuleerd worden. Daarbij aansluitend wordt ingegaan op het probleem dat er een grote verschillen zijn in de sociaal-historische reikwijdte van de diverse begrippen, stellingen en hypothesen die men in het werk van Marx aantreft. Het zijn mijns inziens juist deze verschillen in abstractieniveaus en analyse-eenheden die aanleiding waren en zijn voor enorme - maar niet belangeloze - misverstanden en scherpe - maar vaak bot uitgevochten - controverses [hoofdstuk III].

• Voor de sociaal-historische contextualisering worden eerst een paar uiterst summiere opmerkingen gemaakt over de gebondenheid van Marx' klassentheorie aan de specifieke maatschappelijke structuren en politieke conjuncturen waarin hij leefde. Daarna blijf ik iets uitvoeriger stilstaan bij de semantische context van zijn werk, d.w.z. bij de tijdgebonden terminologie waarin hij zijn analyses gegoten heeft. Hieruit zal vooral duidelijk worden dat zijn hele klasseterminologie weinig consistent is en dat deze vaak gevoed worden door begripsmatige ambiguïteiten. En tenslotte geef ik een beknopt overzicht van de empirisch gemotiveerde kritieken die er in de loop der jaren op het werk van Marx zijn geleverd [hoofdstuk IV].

De betekenis van deze drie contexten wordt aan de hand van teksten van Marx gedemonstreerd. Deze werkwijze heeft dan misschien de schijn van omslachtigheid tegen zich, maar het grote voordeel is dat zij systematisch, doorzichtig en daarmee controleerbaar is. Deze analyse wordt hier overigens niet 'tot het bittere einde' uitgevoerd. Ik ga zover als nodig is om het nut van een dergelijke lezing en de uitgangspunten van mijn reconstructie plausibel te maken. Maar ik ga niet zover als in een verantwoorde theoretisch georiënteerde filologische studie noodzakelijk zou zijn.

In deze studie komen de belangrijkste controversiële punten aan de orde die een rol hebben gespeeld en spelen in discussies over het klassebegrip van Marx. Daarbij zullen de thematische en methodische knooppunten in de receptie- en interpretatiegeschiedenis van 'de klassentheorie van Marx' de revu passeren. Ik presenteer geen volledig overzicht van alle theoretische, methodische en empirische kritieken op het werk van Marx. Het is geen parade van alle serieuze, kwaadaardige en komische critici van Marx en bevat ook geen gedetailleerde afweging van hun kritieken. Sommige kritieken en bezwaren zijn zo onzakelijk en ongeïnformeerd dat zij überhaupt niet weerlegd hoeven en soms ook niet kunnen worden. Zelfs de meest zwakke kritieken kunnen echter verwijzen naar echte problemen in de vooronderstellingen of structuur van een theorie. Hier gaat het erom vanuit de reeks bezwaren tegen 'de klassentheorie van Marx' de punten op te sporen die van belang zijn voor interpretatie en reconstructie. Ik concentreer mij hierbij op de volgende vragen.

• In hoeverre heeft Marx gezien de onvoltooidheid van het 52e hoofdstuk van Het Kapitaal überhaupt een klassentheorie geformuleerd?

• Wat zijn de tegenstrijdigheden, ambivalenties en lacunes in het klassenanalytische werk van Marx?

• In hoeverre zijn de tegenstrijdigheden in zijn werk het effect compilaties uit ongelijksoortige teksten die in verschillende periodes zijn geschreven?

• In hoeverre zijn deze tegenstrijdigheden en ambivalenties terug te voeren tot het feit dat het gaat om uitspraken die in de logische structuur van zijn theoretische analyse een verschillende status hebben?

• In hoeverre gaat het om concepten en stellingen met een verschillende sociaal-historische reikwijdte?

• In hoeverre benaderen de empirisch gemotiveerde kritieken Marx's theoretische analyses vanuit de verwachting dat zij een directe leverancier van empirische evidenties zijn?

• In hoeverre hebben de empirische kritieken op het werk van Marx te maken met veranderingen in de sociale structuur die zich na de zijn dood hebben voorgedaan?

• Welke rol spelen semantische problemen (terminologie, wetenschapstaal)?

Inhoud	I. Waar is de klassentheorie?