De klassentheorie van Marx

1 Drie theorie-historische contexten

Als we klasse-noties uit het begin van zijn intellectuele ontwikkeling vergelijken met begrippen die later werden geïntroduceerd, dan is voorspelbaar dat we op een aantal verschillen en tegenstrijdigheden stuiten. Bij explicatie en interpretatie van Marx' teksten zou zowel rekening gehouden moeten worden met de plaats die afzonderlijke teksten innemen in de volgorde van de theorie-historische als in de intellectueel-biografische ontwikkeling. Dit kan nog nader worden gespecificeerd.

• In de eerste plaats kunnen de stellingen, begrippen en hypothesen die in een tekst voorkomen in relatie worden gebracht met voorlopers en theoretische bronnen, dat wil zeggen met de voorgeschiedenis van de klassentheorie van Marx.
• In de tweede plaats kunnen teksten worden gerelateerd aan de intellectuele biografie van Marx zelf, dat wil zeggen in de eigen geschiedenis. Hierbij gaat het met name om het traceren van de ontwikkelingslijnen en breukvlakken die bij de auteur de overgang markeren van de voorgeschiedenis van de theorie naar de klassentheorie zelf.
• Tenslotte kunnen we teksten ook theorie-historisch situeren door ze retrospectief te plaatsen, door ze te beschouwen in het licht van hun na-geschiedenis, dat wil zeggen door ze in verband te brengen met de post-Marx klassentheorie.

De eigen af- of herkomst en de eigen grondslagen van de klassentheorie moeten steeds opnieuw worden doordacht.[1] Van een zelfreflexieve wetenschappelijke theorie mag worden verwacht dat zij tracht haar eigen ontstaan en ontstaansvoorwaarden te verklaren. Een verklaring van de genese van de klassentheorie is een complexe aangelegenheid waarbij zowel systematische, theorie-historische als biografische elementen een rol spelen.

a) Systematische aspecten -- Het ontstaan van klassentheorie is verbonden met het werkelijke verloop van de geschiedenis van de klassenstrijd. Pas op een bepaald ontwikkelingsniveau van de burgerlijke maatschappij kon een socialistisch georiënteerde klassentheorie worden geformuleerd. Het ontstaan van dergelijke klassentheorieën veronderstelt in de eerste plaats dat de kapitaalverhouding de dominante en daarmee ook de klassentegenstellingen bepalende maatschappelijke arbeidsverhouding is. Het veronderstelt niet alleen dat de kapitalen zich relatief vrij kunnen vermeerderen en de klasse der kapitalisten zich kan ontplooien[2], maar ook de transformatie van een veelvoud van loonarbeiders in de klasse van proletariërs; bovendien veronderstelt het een vergaande verburgerlijking van de adel en uitbreiding van de steden. Het feitelijke historische uitgangspunt van de klassentheorie van Marx is de werkelijke crisismatige ontwikkeling van de kapitalistische economie en de meer of minder tegenstrijdige wijze waarop deze ontwikkeling in de wetenschappelijke theorievorming wordt gethematiseerd. Een systematische verklaring van de genese van de klassentheorie betekent dat uitgaande van de werkelijke, specifiek kapitalistische levensverhoudingen, de noodzaak en mogelijkheidsvoorwaarden worden geïdentificeerd van de overgang van ideologisch bepaalde - dat wil zeggen in de mystificatie van de kapitalistische verhoudingen bevangen bewustzijnsvormen - naar wetenschappelijke kennis.[3] De ontwikkeling van de klassentheorie is echter zelf een historisch proces, dat niet lineair-parallel verloop met het ontwikkelingspatroon van de burgerlijke maatschappij en de sociaal-politieke strijd die daarin plaats vind.

b) Theorie-historische aspecten -- Het ontstaan van de klassentheorie veronderstelt niet alleen dat de kapitaalverhouding de dominante klassenstructurerende arbeidsverhouding is. Het veronderstelt tevens de intellectuele inspanningen van economen en filosofen om de tegenspraken van de burgerlijke maatschappij te systematiseren en te verklaren [Armanski 1974:10]. Het theorie-historische uitgangspunt van de klassentheorie van Marx is het 'gedachtenmateriaal' dat door zijn voorgangers is nagelaten. Tegen de achtergrond van een systematische fundering van het ontstaan van de klassentheorie kunnen de theorie-historische en individueel-biografische aspecten van dit proces worden ontcijferd. De theoretische reflecties van Marx die vooraf gingen aan de uitwerking van zijn 'systeem van de kritiek van de politieke economie' zijn niet goed te interpreteren als men voorbij gaat aan een systematische fundering van de klassentheorie. Dit zou leiden tot de bekende overwaardering van de theorie-historische dimensie, waarbij ontstaan en uitwerking van de klassentheorie wordt opgevat als een produkt van een synthese of versmelting van verschillende elementen van ideologisch bepaald (want in 'idealisme', 'vulgair-materialisme', 'economisme', 'utopisme' bevangen) denken van zijn voorgangers. Deze reductie komt onder andere tot uiting in de simpele opvatting van de zogenaamde 'drie bronnentheorie', waarin de theorie van Marx wordt voorgesteld als het resultaat van een gecompliceerd versmeltingsproces van drie stromingen van het maatschappelijk denken: de Duitse idealistische filosofie, de Engelse klassieke politieke economie en het Franse socialisme. Daarbij blijven een aantal cruciale vragen - die ook hier niet verder worden uitgewerkt - onbeantwoord. Hoe is het mogelijk dat uit de samenvatting van drie 'ideologische' denktradities een kwalitatief nieuwe 'wetenschappelijke' theorie kon ontstaan? Wat zijn de maatschappelijke voorwaarden voor deze synthese van nogal uiteenlopende elementen van het maatschappelijk denken? En via welke tussenschakels kunnen deze verschillende gedaanten van ideologisch bepaalde denken door het versmeltingsproces worden getransformeerd in wetenschappelijke kennis?[4]

Een geschiedenis van het begrip klasse bestaat niet of nauwelijks.[5] Dat is verwonderlijk omdat het nut van een dergelijke onderneming herhaaldelijk is onderstreept. Al in 1852 adviseert Marx "de heren democraten"[6] om, voordat zij kritiek uitoefenen op zijn benadering, zich eerst vertrouwd te maken met de burgerlijke literatuur.[7] Wat betreft de historische studies verwijst hij onder andere naar het werk van de Franse liberale historicus Augustin Thierry, de Franse historicus en politiek reactionair Guizot en de Engelse historicus-econoom John Wade.

Voor de analyse van het ontstaan van het klassieke, burgerlijk-liberale klassebegrip concentreer ik mij vooral op Frankrijk. Dat neemt niet weg dat de vroegste vorming van het maatschappelijke klassebegrip niet in Frankrijk plaatsvond, maar in Engeland. Strikt genomen werd het maatschappelijke klassebegrip voor het eerst in de 17e eeuw in Engeland geformuleerd, vooral door de Engelse politieke economen, zoals bijvoorbeeld William Petty.[8] In essentie heeft zich eenzelfde proces een eeuw later in Frankrijk voltrokken. Het klassebegrip vloeide in beide landen voort uit de overwinning van de feodale orde door een zegevierende bourgeoisie. Toch is het klassieke burgerlijk-liberale klassebegrip met name in Frankrijk ontstaan. Terwijl in Engeland de feodale aristocratie al eeuwen zonder wereldschokkende hoogtepunten verburgerlijkte, stonden aan het einde van de 18e eeuw in Frankrijk een nog steeds heersende en vastberaden feodale aristocratie tegenover een voor de machtsuitoefening overrijp geworden burgerij. Dit was bepalend voor de hardheid waarmee de Franse aristocratie en bourgeoisie op elkaar botsen en daarmee voor de 'klassiciteit' van het daar ontwikkelde het klassebegrip.

1.1 Saint-Simon

In het werk van Saint-Simon voltrekt zich een dubbele overgang. Hij vertrekt vanuit een voor-liberaal klassebegrip, d.w.z. het klassebegrip van de vroege, nog in de Verlichting bevangen bourgeoisie op het keerpunt van de 18e en 19e eeuw. Van daaruit baant hij enerzijds de weg naar een liberaal-burgerlijk klassebegrip. Anderzijds voltrekt hij tegen het einde van zijn leven de overgang naar een vroeg-socialistisch klassebegrip.

De deling van de maatschappij in klassen beschouwt hij al vroeg als invalshoek voor de kennis van het historisch proces. Aanvankelijk deelt hij de maatschappij in drie klassen in.

1. De eerste klasse - waartoe hij zichzelf rekende - was die van de vooruitgang: zij bestond uit geleerden, kunstenaars en allen die liberale ideeën hebben.
2. De tweede klasse was die van het behoud: zij bestond uit bezitters die niet tot de eerste klasse horen en die 'geen veranderingen' in hun blazoen hebben geschreven - de vraag of het om feodale grondbezitters of kapitalisten gaat, speelt hier nog geen rol.
3. De derde klasse was die van de gelijkheid: zij bestond uit alle bezitlozen die door de eigenaars van grond en kapitaal worden gecommandeerd en uitgebuit.[10]

Tijdens zijn leven is hij niet alleen getuige van de napoleontische oorlogen, van het echec van het imperium en van de restauratieperiode, maar ook van de zich doorzettende industriële revolutie en de toenemende activiteit van de verarmende, bezitsloze volksmassa. De ervaringen brengen zowel zijn beeld van de geschiedenis als zijn politieke visie in beweging. Hij begint de geschiedenis te analyseren als een historisch proces, waarin de klassen de belangrijkste actoren waren.[12] Hij doet een eerste poging om het ontstaan van de klassen in Frankrijk te verklaren. Daarbij neemt hij de economische verhoudingen (en met name de produktie van materiële goederen) als uitgangspunt:

"De beste maatschappelijke orde is die, welke de levensomstandigheden van de meerderheid van de mensen in de maatschappij zo gunstig mogelijk maakt, doordat zij hen zoveel mogelijk middelen en mogelijkheden verschaft om hun fundamentele behoeften te bevredigen."

Hoewel hij de hele geschiedenis van Westeuropa sinds de 15 eeuw vanuit de economische verhoudingen beschouwt[13], verklaart hij de Middeleeuwse maatschappij als resultaat van verovering. Hij maakt daarbij gebruik van de legende dat de klassen in Frankrijk zijn ontstaan vanuit de onderwerping van de Galliërs door de Franken - een legende die zich doorzet in het werk van alle historici van de restauratieperiode, en met name bij zijn leerling Thierry.[14] De Franken zouden een heersende klasse kunnen worden op grond van hun rol als 'organisatoren van de produktie'. Van de 5e tot de 15e eeuw waardeert hij het feodale systeem als progressief, omdat de heersende feodalen hun taak als organisatoren van de produktie vervulden. Hierna werd het een reactionaire orde, omdat de feodalen hun produktieve rol verloren en 'bloedzuigers van het volk' werden. De opkomende burgerij zou deze taak als organisator van de produktie steeds meer moeten overnemen. Deze nieuwe klasse ('de industriëlen'), met het vermogen om "het verloop van de civilisatie" vooruit te drijven, raadt hij aan niet met de tegenstander te spelen, maar deze 'een dodelijke slag' toe te brengen. Hij heeft zeer grote verwachtingen over alle zegeningen die de opkomende industrie zou brengen. Hij eist staatsmacht voor de 'industriële klasse' en roept bankiers en fabrikanten op om de leiding op zich te nemen van de noodlijdende massa.

Onder deze 'industriële klasse' rekent hij alle mensen die direct of indirect met de industrie van doen hadden: niet alleen bankiers, fabrikanten en arbeiders, maar ook de employés en kooplieden, ja zelfs de dichters en schilders die met hun produkten de industrie bezielden. Saint-Simon heeft dan nog geen oog voor de nieuwe klassentegenstellingen die de burgerlijke maatschappij zelf met zich meebracht. Hij is nog bevangen in de voor de 18e eeuw geldige opvatting dat aristocratie 'leeglopers', 'nietsnutten', 'lanterfanters' waren. Hij ziet dus nog niet dat er nieuwe klassentegenstellingen waren ontstaan en dat de parameters van de klassenstrijd inmiddels verschoven waren.

Na de economische crisis van 1815-16 neemt hij een sprong die hem aan gene zijde van het burgerlijk-liberale klassebegrip zou brengen. Op zestig jarige leeftijd begint hij de burgerlijke kennisgrenzen te doorbreken [zie: De sprong naar de andere oever]. Hij begint nu grote nadruk te leggen op de kenbaarheid en planbaarheid van de maatschappelijke ontwikkeling[15], en op de klasse-gebondenheid van alle morele categorieën. Hij krijgt oog voor de modern burgerlijke vormen van klassenstrijd en onderstreept de noodzaak van organisatie: hij roept de arbeidersklasse en in het bijzonder de arbeiders in de industrie - als wier woordvoerder en zaakwaarnemer hij zich profileert - op zich te organiseren om de ondernemers een omvangrijk plan voor publieke werken voor te leggen. Saint-Simon begint de "de talrijkste en armste klasse" bij haar naam te noemen, hij ziet zichzelf niet meer als spreekbuis van 'de onwetende klasse', maar van "de talrijkste klasse, de proletariërs." Hij probeert weliswaar geen echte theorie van klassenstrijd te ontwikkelen, maar formuleert wel hoekstenen van een radikaal socialistisch perspectief: "Om het lot van de massa te verbeteren is het niet voldoende de privileges op anderen over te dragen, men moet ze vernietigen; het is niet voldoende de misbruiken tegen andere te ruilen, men moet ze afschaffen."

De vaak bonte tegenstrijdigheden en wilde tegenspraken waarin Saint-Simon zijn nieuwe gedachten formuleerde kunnen hier natuurlijk niet breed worden uitgemeten. Om echter zijn ongemeen felle houding tegenover onproduktieve leeglopers en zijn dubbelzinnige, de liberale bourgeoisie onwelgevallige pleidooien voor 'de industriëlen' te illustreren, volsta ik met een verwijzing naar de beroemde parabel die hij in 1819 in zijn tijdschrift L'Organisateur publiceerde. Daarin stelt hij de vraag wat het voor de Franse natie zou betekenen, wanneer zij plotseling de bloem van haar 'industriëlen' zou verliezen: drieduizend van de eerste geleerden, kunstenaars, mestselaars en mannen van het bedrijf. Dan zou Frankrijk de kop en de ziel van haar leven verliezen en in rang plotseling beneden andere naties dalen; er zou minstens een hele generatie nodig zijn om dit verlies te vergoeden. En veronderstel nu eens dat in een nacht alle onproduktieve leeglopers zouden overlijden: koninklijke en adelijke figuren, ministers en maarschalken, kardinalen en rechter, beamten en de tienduizend rijkste eigenaars. Dit ongeluk zou Frankrijk zeker bedroeven, omdat de Fransen nu eenmaal goedhartig zijn. Maar verder zou het niet veel uitmaken - daarmee zou slechts het kwaad worden uitgeroeid.[16]

De betekenis die Saint-Simon heeft gehad voor de ontwikkeling van het latere socialisme kan moeilijk worden overdreven. Want zoals Fr. Engels in zijn brochure over De ontwikkeling van het socialisme van utopie tot wetenschap opmerkt, beschikte hij over "een geniale brede blik... dankzij welke haast alle niet strikt economische gedachten van de latere socialisten bij hem in de kiem aanwezig zijn" [MEW 19:195 - vert. p. 40].[17]

1.2 De Franse historici van de restauratie-periode

De Franse historicus Augustin Thierry (1795-1856) beschreef de geschiedenis als een strijd van klassen en stelde zich hierbij op een progressief-burgerlijke standpunt. Na 1848 komen echter "zowel het helder inzicht als het vooruitstrevend standpunt in het gedrang [Mehring 1918:518]. Zijn boek Histoire de la formations et du progrès du Tiers Etat werd door Marx geprezen om de wijze waarop hij daarin de opkomst van de burgerlijke klasse analyseert:

"Uit zijn uiteenzetting kan men al opmaken, hoe de klasse opkomt, doordat de verschillende vormen, waarin zij op verschillende tijdstippen haar zwaartepunt heeft liggen, en de verschillende fracties, die door deze vormen invloed krijgen, kapotgaan. Deze opeenvolging van metamorfosen, tot de heerschappij van de klasse ontstaat, is volgens mij nergens [...] zo geanalyseerd" [vgl. MEW 28:382 - Brief aan Engels uit 1854].

In Vue des révolutions d'Anglettere analyseert Thierry de geschiedenis van de Engelse revoluties als strijd van de bourgeoisie tegen de aristocratie.

"Iedereen wiens voorvader tot de veroveraars van Engeland behoorde verliet zijn kasteel en ging naar het koninklijke kamp, waar hij het commando overnam dat met zijn titel overeenkwam. De bewoners van de steden en havens gingen massaal naar het tegenovergestelde kamp. Men zou kunnen zeggen: het veldgeschreeuw van de beide legers was aan de ene kant ledigheid en macht, aan de andere kant arbeid en vrijheid. Want de leeglopers, tot welke laag ze ook behoorden, die geen andere bezigheid in het leven wilden dan zonder inspanning te genieten, sloten zich aan bij de koninklijke troepen, om belangen te verdedigen die met die van henzelf overeenkwamen. In tegenstelling daartoe sloten de nazaten van de veroveraars die een ambacht bedreven, zich aan bij de partij van de gemeenten" [in: Dix ans d'études historique, Bruxelles 1839, Tome 6, p. 57-8].

De religieuze bewegingen van die tijd weerspiegelden volgens Thierry slechts de 'positieve belangen' van de maatschappelijke klassen:

"Om deze positieve belangen werd de oorlog aan beide kanten gevoerd. Al het andere was uiterlijke schijn of voorwendsel. Degenen die voor de zaak van de onderdanen streden waren grotendeels Presbyterrianen, d.w.z. zij wezen ook in de religie elke dwang af. Die van de tegenpartij waren Anglicanen of papisten, d.w.z. zij streefden zelfs in de vormen van de religieuze cultuur nog naar machtsuitoefening en naar het opleggen van belasting aan de mensen" [idem, p. 58]

Met instemming citeert Thierry hierbij de woorden van Fox (History of the Reign of James the Second):

"De Whigs beschouwen alle religieuze opinies vanuit de optiek van de politiek. Zelfs bij hun haat tegen het papisme ging het hen niet zozeer om het bijgeloof of de beweerde godenaanbidding van die impopulaire sekte, maar veeleer om hun streven onbeperkt macht in de staat te veroveren."

Thierry sympatiseerde hartstochtelijk met de strijd van de derde stand tegen de aristocratie. Het ontstaan van deze klassen en standen verklaarde hij uitsluitend door veroveringen: "Tout cela date d'une conquête, il y a une conquête là dessous" (in: Histoire de la conquête).[20] De gedachte dat alles uit de tijd van de verovering - als internationale politieke handeling - stamt en dat aan alle klassen- en standsverhoudingen in laatste instantie veroveringen ten grondslag liggen, heeft hij in vele journalistieke opstellen en wetenschappelijke studies uitgewerkt. Plechanow [1894:36] heeft er al op gewezen dat zijn materiaal over de verovering van Engeland door de Noormannen de conclusie toelaat, dat de verovering geen doel op zichzelf is, maar dat ook daaraan 'positieve'. d.w.z. economische belangen ten grondslag liggen. Thierry doet dit echter niet en maakt ook geen duidelijk onderscheid tussen initiële, primordiale of oorspronkelijke ontstaansvoorwaarden van klassen en hun actuele bestaansvoorwaarden. Zijn uitgebreide schets van de historische ontwikkeling van de bourgeoisie (in: Histoire de la formations et du progrès du Tiers Etat en in zijn analyse van de geschiedenis van de interne verhoudingen in Frankrijk en Engeland) maakt juist duidelijk dat het ontstaan en de ontwikkeling van een bepaalde sociale ordening niet - en in ieder geval nooit uitsluitend - aan veroveringen opgehangen kan worden. Zijn opvattingen over de historische rol van veroveringen worden dus door zijn eigen historische onderzoek niet bevestigd, maar juist ondergraven.[21]

Ook François-August Mignet (1796-1884) legt een sterke nadruk op het feit dat grondbezit gebaseerd is op verovering [De la féodalité de St.-Louis et de l'influence de la législation de ce prince. Paris 1822, p. 50]. Het verloop van sociale bewegingen wordt volgens hem bepaald door 'heersende belangen':

"Deze beweging gaat door alle tegengestelde hindernissen heen op haar doel af, ze houdt op wanneer ze haar doel heeft bereikt, en wordt door een andere beweging afgelost, die in eerste instantie ongemerkt verloopt en pas opvalt wanneer zij machtig wordt. Deze ordening had de maatschappij nodig, totdat ze zich had doorgezet - dat was haar eerste periode; toen bestond ze feitelijk, maar was niet meer noodzakelijk - de tweede periode. En dit leidde ertoe dat ze ophield een feit te zijn. Nog nooit is een revolutie langs een andere weg verlopen" [idem, p. 76-7].

Zijn geschiedenis van de Franse revolutie beschrijft de gebeurtenissen vanuit het standpunt van de 'behoeften' van de diverse maatschappelijke klassen. De strijd van deze klassen is ook volgens hem de belangrijkste drijfveer van de politieke gebeurtenissen. Hij analyseert de partijen die achtereenvolgens de revolutie sturen en laat zien welke relaties er bestaan tussen deze partijen en de maatschappelijke klassen [Histoire de la revolution Française (1848)].

De Franse staatsman en geschiedschrijver François-Pierre Guillaume Guizot (1787-1874) kende vóór 1848 groot gewicht toe aan de klassenstrijd van adel en 'derde stand'. Hij ontwikkelde zijn visie rechtstreeks tegenover die van de Italiaanse filosoof en socioloog Vico e.a, waarin de geschiedenis van het civiele recht worden verklaard uit politieke revoluties. Volgens Guizot moet de politieke ordening uit de levenswijze, d.w.z. uit het civiele recht worden verklaard.

"Het grootste deel van de schrijvers, geleerden, historici of publicisten heeft geprobeerd door de bestudering van de politieke instellingen zicht te krijgen op de toestand van de maatschappij, op de mate of de aard van haar civilisatie. Het zou echter verstandiger zijn eerst de maatschappij zelf te onderzoeken om haar politieke instellingen te kennen en te begrijpen. Instituties zijn gevolg/werking, eer ze oorzaak worden; de maatschappij creëert ze, eer zij door hen wordt veranderd; en in plaats van in het systeem of de vormen van regering te zoeken, wat de toestand van een volk is, moet men vooral de toestand van het volk onderzoeken, om te weten wat de aard van de regering moet zijn, wat de aard kan zijn...De maatschappij, haar samenstelling, de levenswijze van de afzonderlijke mensen overeenkomstig hun sociale situatie, de relaties van de verschillende klassen van individuen, kortom, de levenswijze van de mensen (l'état des personnes) - dat is zeer zeker de eerste vraag die de aandacht vraagt van de historicus, die het leven van de volken wil onderzoeken, en van de publicist die wil weten hoe ze worden geregeerd" [Essais sur l'histoire de France 1821:73 e.v.].

Hij preciseert zijn analyse van de 'maatschappelijke samenstelling' door te laten zien dat de 'civiele levenswijze' van alle volken die sinds de ondergang van het Westromeinse rijk het toneel van de geschiedenis hebben betreden in zeer nauwe samenhang staat met de grond- en bodemverhoudingen (l'état de terres). Daarom moet de studie van deze bodemverhoudingen vooraf gaan aan de studie van het civiele leven:

"Om de politieke instellingen te begrijpen moet men de verschillende lagen die in de maatschappij bestaan en hun wederzijdse betrekkingen onderzoeken. Om deze diverse sociale lagen te begrijpen, moet men de aard van de bodemverhoudingen kennen" [Essais. p. 75].

Vanuit dit perspectief onderzoekt Guizot de geschiedenis van Frankrijk tijdens de eerste twee dynastieën. Hij thematiseert deze periode als geschiedenis van een strijd van verschillende lagen van de toenmalige maatschappij. In zijn latere studie over de geschiedenis van de Engelse revolutie gaat Guizot nog een stap verder. Hij interpreteert de Engelse revolutie als strijd van bourgeoisie tegen aristocratie. Daarbij onderkent hij impliciet, dat het voor de verklaring van het politieke leven van een land niet voldoende is om alleen de grond- en bodemverhoudingen te bestuderen, en dat men álle eigendomsverhoudingen moet thematiseren. Net als Thierry stelt hij dat de strijd van de religieuze en politieke partijen in het Engeland van de 17e eeuw een maatschappelijk vraagstuk bedekt, namelijk 'de strijd van de verschillende klassen om invloed en macht'.

"Deze klassen waren in Engeland niet zo diep van elkaar gescheiden en stonden niet zo vijandig tegenover elkaar als in andere landen. De grote baronnen hadden niet alleen voor hun eigen vrijheden gepleit, maar ook voor die van het volk, en het volk had dat niet vergeten. Landadel en stedelijke burgerij zaten sinds drie decennia in naam van de gemeenten van Engeland in het parlement. Maar sinds een eeuw waren er in de krachtsverhoudingen van de verschillende klassen grote veranderingen opgetreden in de schoot van de maatschappij, zonder dat hiermee corresponderende veranderingen in de regering tot stand kwamen. Bourgeoisie, landadel, boeren en kleine grondbezitters, die destijds zeer talrijk waren, oefenden op de publieke aangelegenheden niet de invloed uit die overeen zo komen met hun betekenis in het land. Zij waren groter geworden, maar niet vooruitgekomen. Daardoor ontstond bij hen en in de lagen onder hen een zeer sterke eerzucht die elke gelegenheid te baat zou nemen om los te breken" [Discours sur l'histoire de la révolution d'Angleterre. 1850, p. 9-10.].

In zijn zesdelige studie over de geschiedenis van de eerste Engelse revolutie en in zijn biografieën over verschillende staatsmannen van zijn tijd werkte Guizot deze visie verder uit, waarbij hij - zoals Plechanow [1894:50] opmerkt - maar zelden het standpunt van de klassenstrijd verlaat. Het meest pregnant heeft hij zijn denkbeelden samengevat, tijdens een reeks colleges die hij in 1828 in Parijs hield. Daarin schetst hij het ontstaan van de bourgeoisie ('de grote sociale klasse'), haar interne samenstelling in de afzonderlijke historische fasen, haar langdurige strijd tegen het feodalisme. De onderlinge strijd van de klassen beschouwt hij als "de strijd die de inhoud van de gebeurtenissen uitmaakt en de moderne geschiedenis vervult":

"Het moderne Europa werd geboren in de strijd van de verschillende maatschappelijke klassen. [...] De strijd tussen de maatschappelijke klassen werd echter geen uitgangspunt van stagnatie, maar een oorzaak van de vooruitgang. De onderlinge verhoudingen tussen de verschillende klassen, de noodzakelijkheid om elkaar waar dan ook te bestrijden en wederzijds toe te geven, de verscheidenheid van hun belangen, van hun hartstocht om te overwinnen, zonder dat zij de macht hebben om op grond van de overwinning tot het einde te gaan - de bundel van deze omstandigheden is misschien het energiekste en vruchtbaarste ontwikkelingsprincipe van de Europese civilisatie" [Guizot, Cours d'histoire moderne, histoire générale de la civilisation en Europe. Paris 1828, 1e college, p. 1].

Het hier geformuleerde inzicht van de klassenstrijd als principe van historische ontwikkeling en maatschappelijke progressie, vormt samen met zijn opvattingen over de economische grondslag van de klassenverhoudingen, een zo niet hét hoogtepunt van de burgerlijke geschiedenisopvatting. Een hoogtepunt, waarin echter tegelijkertijd de grenzen van de burgerlijk-liberale klassentheorie zichtbaar worden. Hij universaliseert zijn principes zo sterk dat de burgerlijke klassenverhoudingen voor de eeuwigheid worden vastgeschreven: als het onmogelijk is om 'tot het einde te gaan' dan zijn klassenverhoudingen en -strijd immers geen historisch vergankelijke verschijnselen, aan gene zijde waarvan een klassenloze maatschappij minstens denkbaar is. En zo bereikt Guizot de bovengrens van zijn inzicht in het historisch proces:

"En toch zijn de klassen steeds meer naar elkaar toegegroeid, hebben zij zich geassimileerd en zijn zij op een lijn gekomen. Elk Europees land heeft in haar schoot een bepaalde allesomvattende geest, een bepaalde gemeenschappelijkheid van belangen, van gedachten en gevoelens voortgebracht, die de verscheidenheid en de strijd overwonnen hebben. In Frankrijk was bijvoorbeeld in de 17e en 18e eeuw de kloof tussen de klassen in sociaal en moreel opzicht nog zeer diep. Er bestaat geen twijfel aan dat de fusie sindsdien zeer ver is voortgeschreden [...] In het moderne Europa is vanuit de verscheidenheid, de vijandschap en van de strijd de nationale eenheid voortgevloeid. Deze nationale eenheid heeft de tendens zich verder te ontplooien, zich met nog hogere glans te reinigen" [idem, p. 30].

In plaats van het heldere inzicht in de historische betekenis van klassenstrijd als 'energiekste en meest vruchtbare ontwikkelingsprincipe' komt nu de dons van 'nationale eenheid' en 'klassevrede'; in plaats van een nuchter inzicht in de tegenstellingen waarin het historisch proces verloopt, wordt nu de lof gezongen op de 'gemeenschappelijkheid van belangen, gedachten en gevoelens'. De weg die hij zelf baande, leek vrij voor nieuwe revolutionaire inzichten, maar door "de mist van dienstbaar gezwets" [Herrnstadt 1965:362] verdween het perspectief.

De liberale bourgeoisie wilde aanvankelijk een consequente klassenstrijd voeren tegen de feodale aristocratie. Inmiddels had zij echter de feodalen nodig als bondgenoten tegenover de opkomende, zichzelf organiserende arbeidersbeweging. In Guizot's werk manifesteert zich enerzijds het onbekommerde, anti-feodale klassebelang van de liberalen. Guizot doet echter geen poging het inzicht in de klassenstrijd als 'energiekste en vruchtbaarste ontwikkelingsprincipe' consequent door te trokken en uit te werken. Dit zou immers ook de arbeidersklasse wel eens kunnen stimuleren in haar strijd tegen de klasse als wier woordvoerder hij opereerde. Guizot heeft dit feilloos aangevoeld en breekt zijn denken af.

Hierdoor kwam voor Guizot, zoals Herrnstadt opmerkt, de weg vrij voor hoge functies, titels en ordes van de burgerlijke staat. In 1830 vuurt Guizot de burgers in het noorden van Frankrijk nog aan om zich te verrijken: 'enrichessez-vous'. In november 1831 - hij wordt direct na julirevolutie minister van het nieuwe contra-revolutionaire regering - laat hij zijn kanonnen vuren op opstandige fabrieksarbeiders in Lyon. In 1845 geeft hij op instigatie van de Pruisische regering de medewerkers en redacteuren van het progressieve tijdschrift Vorwärts - waaronder Marx, Ruge en Bakunin, maar met uitzondering van Heinrich Heine - het bevel om Frankrijk binnen 24 uur te verlaten. En als tenslotte in 1848, wanneer hij tot ministerpresident gepromoveerd is, uiteindelijk "het gansche liberale getimmerte van Louis Philippe en Guizot" [Quack 1900 III:128] omvergeworpen wordt, lijkt hij nog maar een leuze te kennen: 'Orde!' Zodra de arbeidersklasse het politieke toneel betreedt, wil hij van geen klassenstrijd meer weten en beland hij in een conservatief doctrinisme. Niettemin was en bleef hij "een man van literaire beschaving" [Mehring 1918/21:495].[22]

1.3 De klassieke burgerlijke politieke economie: David Ricardo

David Ricardo (1772-1823) spoorde het interne verband op tussen vormen van maatschappelijke rijkdom die in eerste instantie onafhankelijk van elkaar lijken te zijn: grondrente, ondernemerswinst, rente, loon, salaris enz. Hij berooft deze brokstukken van de maatschappelijke rijkdom van hun schijnbare zelfstandigheid. De vormen waarin alle niet-arbeiders delen in de maatschappelijke rijkdom voert hij allemaal terug tot die ene vorm van winst. Deze winst wordt op zijn beurt weer opgelost in meerwaarde, d.w.z. in onbetaalde arbeid. Tegenover elkaar staan dus (1) het betaalde deel van de arbeid resp. het arbeidsloon en (2) de onbetaalde arbeid, d.w.z. onder verschillende titels toegeëigende, maar feitelijk door het kapitaal afgeperste vormen van meerarbeid. De klassieke politieke economie kent dus slechts twee 'oorspronkelijke' of 'primaire' inkomens: arbeidsloon of aandelen in de meerwaarde in de vorm van ondernemerswinst, rente enz. Alle andere personen moeten hun aandeel in de maatschappelijke rijkdom verwerven via 'diensten' voor deze beide klassen of door een andere vorm van (familiaire, communale, sociale) herverdeling.

De 'waar' is de elementaire vorm van de maatschappelijke rijkdom in de burgerlijke maatschappij. De waarde van deze waren valt - afgezien van de waardebestanddelen die telkens worden overgedragen - uiteen in onbetaalde en betaalde arbeid. In laatste instantie wordt de waarde van de waren dus teruggevoerd tot louter arbeidstijd. Het interne verband tussen de diverse vormen die het produktieproces van het materiële leven uiterlijk vertoont, is volgens de vertegenwoordigers van de klassieke politieke economie gelegen in de bepaling van de waarde door de arbeidstijd. Deze 'verborgen grondslag' van het burgerlijke economische systeem werd door Ricardo het meest consequent geformuleerd.

De grote historisch betekenis van Ricardo voor de economische theorie is dus, dat hij ontdekte dat 'de bepaling van de waarde door de arbeidstijd' de grondslag en het uitgangspunt vormt voor het begrip van de interne samenhang van de burgerlijke maatschappij en van het sociale levensproces dat zich daarin ontwikkelt [vgl. MEW 26.2:163]. Van daaruit heeft Ricardo onderzocht: (a) In hoeverre de verschijningsvormen van het systeem corresponderen met deze grondslag, waarop de innerlijke samenhang, de werkelijke fysiologie van de burgerlijke maatschappij berust. (b) In hoeverre de andere produktie- en samenlevingsverhoudingen die in de burgerlijke maatschappij bestaan corresponderen met het uitgangspunt van dit systeem. (c) In hoeverre de economische categorieën - d.w.z. de theoretische uitdrukkingen van de produktie- en klassenverhoudingen - overeenkomen met het uitgangspunt van het burgerlijke systeem. (d) In hoeverre een wetenschap, die slechts de verschijningsvormen van dit proces weergeeft, überhaupt inzicht kan geven in deze grondslag waarop de interne samenhang van het burgerlijke systeem berust.

Ricardo onderzoekt dus in het algemeen de tegenspraak tussen de schijnbare en de werkelijke beweging van het economische systeem en dwingt de wetenschap om hiermee rekening te houden:

"Met deze wetenschappelijke verdienste hangt nauw samen, dat Ricardo de economische tegenstelling van de klassen - zoals die uit de innerlijke samenhang voortvloeit - ontdekt en formuleert; hij ontdekt daarom in de economie het fundament van de historische strijd en van het ontwikkelingsproces" [MEW 26.2:163].

Al vóór Marx toont Ricardo dus aan dat het bestaan van klassen in de burgerlijke maatschappij niet verbonden is aan politieke privileges en monopolies, maar aan specifieke economische voorwaarden. Voor Ricardo zijn rente (grondeigendom), winst (kapitaal) en arbeidsloon (loonarbeid) voorwaarden van de maatschappelijke tegenstellingen en van klassenstrijd; hij beschouwde ze niet als inkomenssoorten die uit de drie factoren van elke produktie voortvloeien en die als zodanig ondanks hun verscheidenheid harmonisch bij elkaar horen. Dat is tevens de belangrijkste reden waarom Ricardo een schietschijf werd voor burgerlijke critici die niet alleen de onderlinge strijd, maar zelfs het bestaan van maatschappelijke klassen ontkenden. Marx nam Ricardo in bescherming tegen rabiate critici, zoals de Amerikaanse econoom Henry Charles Carey (1793-1874), die hem attaqueerde als 'vader van het communisme':

"Het systeem van Ricardo is een systeem van tweedracht...het loopt erop uit de vijandschap tussen klassen en naties te stichten. [...] Zijn tekst is het ware handboek van de demagoog, die naar macht streeft door middel van landverdeling, van oorlog en van plundering" [Carey 1848].[24]

Terwijl Marx Ricardo beschouwde als de 'meest stoïcijnse tegenstander van de arbeidersklasse', werd deze door Carey c.s. aan de paal genageld als een man wiens boeken het arsenaal vormen voor anarchisten, socialisten en alle andere vijanden van de burgerlijke orde. Ricardo en andere klassieke burgerlijke economen wordt voor de voeten geworpen "dat zij de maatschappij verscheuren en de burgeroorlog voorbereiden doordat zij bewijzen dat de economische grondslagen van de verschillende klassen een noodzakelijke en steeds groeiend antagonisme tussen de klassen moet voortbrengen" [Marx, Briefe: 59].

Ricardo raakt in zijn analyses de kern van de kapitalistische produktiewijze, namelijk dat de maatschappelijke rijkdom zich ontwikkelt door, maar niet voor de directe producenten resp. de arbeidersklasse.[25] Enerzijds beschouwt hij de arbeid als enige bron van ruilwaarde, anderzijds ziet hij het kapitaal niet alleen als hoogste doel van de produktie, maar ook als bron van alle rijkdom. De bovengrens van Ricardo's creatieve denken is dat hij deze tegenspraak niet analyseert als een specifiek historische vorm waarin de kapitalistische maatschappij zich ontwikkelt. Hij beschouwt de kapitalistische arbeidsverhoudingen als eeuwige, natuurlijke vorm van elk produktieproces en vat de basisverhouding tussen kapitalist en arbeider op als een natuurlijke verhouding waarop elk produktieproces berust.

1.4 'Het nieuwe dat ik heb gedaan was...'

Ik heb er al eerder op gewezen dat Marx in het 52e hoofdstuk van Het Kapitaal niet expliciet aangeeft waarin zijn benadering van het klassenvraagstuk verschilt van die Ricardo en andere klassieke economen. Op andere plaatsen maakt hij echter wel zeer duidelijk dat niet hem de eer toekomt om het bestaan van klassen en hun onderlinge strijd ontdekt te hebben. In een bekende en veel geciteerde brief aan Weydemeyer schrijft hij al in 1852:

"Wat mijzelf betreft, mij komt niet de verdienste toe noch het bestaan van de klassen in de burgerlijke maatschappij ontdekt te hebben noch hun onderlinge strijd. Burgerlijke critici hadden lang voor mij de ontwikkeling van deze strijd van de klassen uiteengezet, en burgerlijke economen de economische anatomie van deze strijd" [Marx, MEW 28:508].

Wie inzicht wil krijgen in de 'geschiedenis van de klassen' in het verleden adviseert Marx daarom eerst maar eens de historische werken van Thierry, Guizot, John Wade, en de economische werken van Ricardo te bestuderen. Marx was zich echter even bewust van zijn nieuwe ontdekkingen. Hij meent aangetoond te hebben:[27]

• dat het bestaan van klassen gebonden is aan specifieke historische ontwikkelingsfasen van de produktie en dat dus ook de klassespecifieke sociale tegenspraken en ongelijkheden in het kapitalisme bepaald worden door de produktie- en verdelingswijze die specifiek is voor die burgerlijke maatschappij;
• dat de strijd van de klassen in de burgerlijke maatschappij noodzakelijk leidt tot een politieke vorm van sociale emancipatie, een socialistische overgangsmaatschappij ('dictatuur van het proletariaat'): dat dit socialisme echter geen communistische maatschappij is die zich op haar eigen grondslag heeft ontwikkeld, maar een maatschappij "zoals zij juist uit de kapitalistische maatschappij voortkomt, dus in ieder opzicht, economisch, zedelijk, geestelijk nog behept is met de moedervlekken van de oude maatschappij, uit welker schoot zij afkomstig is" [Marx Gotha: 23].
• dat dit socialisme, deze politieke hegemonie van de arbeidersklasse over andere sociale groeperingen van deze maatschappijformatie, zelf slechts de noodzakelijke overgang vormt voor de opheffing van alle klassen en naar een klassenloze maatschappij.

Wat heeft Marx in zijn kritiek van de politieke economie voor nieuws gebracht? We hebben gezien dat de revolutionaire breuk van de theorie van Marx met de klassieke economie niet gelegen is in het feit dat hij de klassenstrijd in de burgerlijke maatschappij benadrukt (de klassenstrijd werd al door 'burgerlijke' historici voor Marx geanalyseerd), ook dat hij wijst op de economische grondslagen van de klassen (dat hadden de klassieke economen al aangetoond), en ook niet dat de economische grondslagen van de verschillende klassen tot een steeds groter wordend antagonisme tussen de klassen leidt (dat inzicht was al op robuuste wijze door Ricardo geformuleerd). De vooruitgang tegenover de traditionele theorie was, dat Marx in zijn analyse van de economische structuur van de burgerlijke maatschappij laat zien dat deze verhoudingen historische geworden en vergankelijk zijn. Zelfs in zijn analyse van de meest eenvoudige economische vorm, de waar, ontrafelt Marx - in tegenstelling tot Smith en Ricardo - al het historisch specifieke, karakter van de burgerlijke produktieverhoudingen. De ontcijfering van het dubbelkarakter van de burgerlijke arbeid, het inzicht in de waarde als een historisch specifieke vorm van maatschappelijke arbeid is het vertrekpunt van zijn analyse van alle verder ontwikkelde economische verhoudingen. In al deze verhoudingen manifesteert zich niet alleen de fundamentele tegenstrijdigheid, maar ook de historische relativiteit van de burgerlijke produktiewijze. Door de klassenproblematiek te verbinden is aan specifieke arbeids- en exploitatieverhoudingen van de burgerlijke maatschappij werd de weg vrijgemaakt voor een niet-speculatieve verklaring van de mogelijkheid klassenloze maatschappij en voor een afbakening van de mogelijke wegen die daartoe zouden kunnen leiden.[28]

I Waar is de klassentheorie? Inhoud III. Theorie-systematische context

Noten

[1] Ik heb al eerder gewezen op de meta-theoretische (zelf-reflexieve en zelf-kritische) ambitie in de marxistische onderzoekstraditie: marxisme als theorie van geschiedenis en als geschiedenis van de theorie zelf: BENSCHOP [1992 - hft. I].

[2] De vrije kapitaalontwikkeling werd historisch gezien mogelijk gemaakt door een reeks van factoren. Hiertoe behoren in ieder geval: (a) het scheppen van een nationale markt, zonder interne tolheffingen en andere feodale barrières, (b) de vrijheid om industriële ondernemingen te stichten, (c) de opheffing van de beperkingen bij het verwerven van eigendom en i.h.b. van grond, d.w.z. de beschikbaarheid van grond als object van kapitalistische speculatie, (d) de beschikbaarheid van vele arbeidskrachten, die niet alleen bevrijd zijn van persoonlijke dienstverplichtingen aan de feodale heer, maar ook 'bevrijd' zijn van beschikkingsmacht over produktiemiddelen.

[3] Vgl. LUPORINI [1974:24]. Vgl. ook de bespreking van dit boek in BzWS 1/1976:163-86].

[4] Althusser heeft geprobeerd om deze overgang te verklaren vanuit veranderingen van 'het politieke (klasse-)standpunt' van Marx [ALTHUSSER 1970:699]. Hij reduceert de ontstaansvoorwaarden en de ontwikkeling van het 'wetenschappelijk socialisme' door Marx tot een gecombineerde analyse van theorie-historische en biografische aspecten enerzijds en functionele aspecten anderzijds. Bij dit laatste refereert hij met name aan de functie die het wetenschappelijk socialisme vervult in het proces van ontstaan van klassebewustzijn in de arbeidersbeweging: de zogenaamde 'versmelting' van theorie en beweging in de zin van terugwerking van de theorie. Omdat bij Althusser een systematische aanzet ontbreekt kan hij geen adekwate beoordeling geven van de verschillende ontwikkelingsetappes in de uitwerking van de theorie van Marx. Zijn aanvankelijke stelling dat door de lecture van Het Kapitaal een verklaring van het ontstaan van het wetenschappelijk socialisme ontwikkeld kan worden, laat hij hier vallen. Vgl. de kritiek van H. ARENZ/J. BISCHOFF/U. JEAGGI, in: Was ist rev. Marxismus? 1973: xxxiii]

[5] Een van de eerste pogingen om dit gat te vullen deed Rudolf HERRNSTADT [1965] in zijn studie Die Entdeckung der Klassen. Die Geschichte des Begriffs Klasse von den Anfängen bis zum Vorabend der Pariser Julirevolution 1830. Zie in dit verband ook de studies van BRIGGS [1967/83], CALVERT [1982], hoewel hierin Franse historici als Thierry en Guizot zelfs niet worden genoemd. Zie ook de korte uiteenzettingen van HEBERLE [1976], HEGNER [1977], LEHMANN [1977], CONZE/WALTHAU [1980]
In BENSCHOP [1992:18-22] ben uitvoeriger ingegaan op de pre-historie van het klassebegrip.

[6] In deze brief doelt Marx waarschijnlijk op de leden van de zgn. Willich-Schapper fractie. August Willich was een voormalige Pruisische officier, lid van de Communistenbond en een van de leiders van de Badense opstand (in het vrijwilligerskorps dat hij daar had gevormd was Fr. Engels zijn adjudant); zijn militaire bekwaamheden bewees hij later als generaal in de Amerikaanse burgeroorlog. Karl Schapper was een Duitse socialist die optradt als een van de leiders van de Bund der Gerechten; deze voormalig student bosbouwkunde, die zich als letterzetter/taalleraar door het leven sloeg, werd later medeoprichter van de arbeidersontwikkelingsvereniging in Londen. Marx's kritiek op deze stroming richt zich enerzijds tegen hun theoretisch simplisme: "De democratische Simpletons, de onnozele halzen wien de verlichting 'van hooger' te beurt valt, hebben natuurlijk een dergelijke inspanning niet noodig. Waarvoor zouden zij zich met ekonomisch en historisch materiaal kwellen, die Zondagskinderen! Het is immers alles zo eenvoudig, placht de wakkerre Willich mij te zeggen. Alles zoo eenvoudig! In die leege koppen. Inderdaad uiterst 'eenvoudige' kerels!" [geciteerd in MEHRING 1918:192]. Anderzijds polemiseert hij fel tegen hun populisme en in het bijzonder tegen hun verheerlijking van het proletariaat. Omdat zij niet thuis zijn in 'de gang der geschiedenis' en hun revolutionaire ongeduld niet in toom kunnen houden, zijn zij volgens Marx alleen maar bezig met 'revolutietje-spelen', onbezonnen 'revolutiemakerij' en tot mislukken gedoemde samenzweringen. De heftige confrontaties tussen 'de partij Willich-Schapper' en 'de partij Marx' zouden uiteindelijk leiden tot de scheuring van de Communistenbond.

[7] Brief aan Weydemeyer 5 mrt 1852, in: Briefe:58, MEW 28:508]. Vgl. ook de brief van Engels aan Starkenburg van 25 jan. 1894, in: Briefe:366.

[8] Marx beschouwde William Petty (1623-1687) als "de stichter van de moderne politieke economie, een van de geniaalste en origineelste economische onderzoekers." Zie voor zijn theorie-historische situering van Petty: MEW 26.1: 150-152, 330-339.

[9] Vgl. W. C. LEHMANN [John Millar, historical sociologist: some remarkable anticipations of modern sociology, in: BJS 3 (1), mrt 1952:30-47], W.C. LEHMANN [John Millar of Glasgow: His Life and Thought and his Contributions to Sociological Analysis. Cambridge 1960]. Vgl. ook CALVERT [1982:60-2].

[10] Oeuvres de Saint-Simon et d'Enfentin. Paris 1865-78. Premier volume 1868: pp. 26-34. Zijn advies aan de eerste klasse is: "Gij geleerden en kunstenaars hebt de scepter der publieke opinie in uw handen; grijpt die moedig en stevig aan. Overwin slechts de kracht der inertie van uw eigen stand. Welaan, mathematici, begint!". De klasse der eigenaars krijgt het advies: "Aanvaardt het plan, doet het vrijwillig, want anders zult gij er door de geleerden en kunstenaars toe gedwongen worden, en de geschiedenis van 1789 zal zich dan voor u herhalen." De bezitlozen worden tenslotte vriendschappelijk bejegend: "Vrienden, maakt dat de rijken, die tot nu toe geen andere bezigheid hebben gehad, dan u bevelen te geven, gedwongen worden u onderwijs en beschaving te schenken. Betaalt ze dan met aanzien en eer. Wie anders kunnen u nu beschaven en voorthelpen dan de geleerden?"

[11] Saint-Simon bleef zijn hele leven plannen maken voor een toekomstige organisatie van de maatschappij, die hij propageerde in talloze hervormingsvoorstellen en raadgevingen. Daarin onderscheidde hij zich niet wezenlijk van andere kritisch-utopistische socialisten en communisten zoals Charles Fourier en Robert Owen. In het Communistisch Manifest merken Marx en Engels hierover op: "De uitvinders van deze systemen zien weliswaar de tegenstelling der klassen alsook de werkzaamheid van de ontbindende elementen in de heersende maatschappij zelf, maar zij zien aan de zijde van het proletariaat geen historisch zelfhandelen, geen aan het proletariaat eigen beweging. [...] In plaats van de maatschappelijke werkzaamheid moet hun persoonlijke uitvinderswerkzaamheid treden, in de plaats van de historische voorwaarden, fantastische voorwaarden van de bevrijding, in plaats van de geleidelijk plaats vindende organisatie van het proletariaat tot klasse, een zelf uitgedachte organisatie van de maatschappij. De komende wereldgeschiedenis lost zich voor hen op in het propageren en het in de praktijk verwezenlijken van hun maatschappijplannen" [p.76].

[12] Het postulaat van Saint-Simon's geschiedenisfilosofie is, dat de geschiedenis van de mensheid een voortdurende vooruitgang is, waarin slechts twee typen tijdperken onderscheiden kunnen worden: organische tijdperken, waarin bepaalde algemeen erkende principes in de gedachtenwereld van de mensen overheersen, de maatschappelijke hiërarchie is gestabiliseerd en eenheid van confessies bestaat, en de kritische tijdperken, die gekenmerkt worden door desintegratie en chaos, het ontbreken van eenheid en afwezigheid van gemeenschapsgevoel.

[13] Anticiperend op het latere historisch materialisme komt Saint-Simon tot de conclusie dat de ontwikkeling van de produktie-instrumenten de bron is van alle grote politieke veranderingen die zich in de geschiedenis van de mensheid hebben voorgedaan. De veranderingen in de toeëigenings- resp. eigendomsverhoudingen staan daarbij centraal: "Il n'y a point de changement dans l'ordre social sans un changement dans la propriété" [Oeuvres I:242].

[14] Volgens deze constructie zijn de moderne klassen in Frankrijk in de 5e eeuw ontstaan, doordat de germaanse stam van de Franken de Galliërs aan zich onderwierp. Doordat de Franken zich meester maakten van de grond en agrarische produktiemiddelen en de organisatie van de produktie en de militaire leiding overnamen, konden zij een heersende klasse worden, d.w.z. voorlopers van de adel van 1820. De geestelijkheid van de 5e eeuw, die samen met de Franken de privileges van de feodale orde verdeelden, zouden de voorlopers zijn van de clerus. De onderworpen gallische boeren verrichtten het merendeel van de arbeid en kregen als lijfeigenen de status van een hogere categorie vee. Saint-Simon beschouwt hen als de voorvaderen van de inmiddels zegevierende 'derde stand'. De eerste sporen van deze legende zijn vijftig jaar eerder, bij Rousseau's tijdgenoot abbé de Mably (1709-1785) te vinden. Vgl. HERRNSTADT [1965:325], QUACK 1899 [I, pp. 307-326].

[15] Het beheer over het 'industrieel systeem' van de toekomstige maatschappij moest overgaan in handen van de producenten. Daarbij zou de hele produktie planmatig kunnen worden georganiseerd door de omvang en diversiteit van de produktie af te stemmen op de maatschappelijke behoeften. De particuliere eigendom zou echter niet volledig afgeschaft hoeven worden, zij zou van karakter veranderen door de benutting ervan ondergeschikt te maken aan het algemeen belang en dus niet meer over te laten aan de willekeur van de particuliere eigenaar. Het erfrecht zou worden afgeschaft, waardoor de exploitatie van de eigendom in handen zou kunnen komen van degenen die hiervoor competent zijn. Zo zou ook de concurrentie met al zijn destructieve effecten vervangen kunnen worden door een produktieve rivaliteit tussen individuen die hun eigen begaafdheden en competenties in dienst stellen van de maatschappij. Het menselijk handelen zou niet meer alleen door het eigen belang worden bepaald, maar ook door emotionele motieven, zoals enthousiasme, bereidheid tot arbeid ten behoeve van anderen en ethisch-religieuze ideeën (broederschap, naastenliefde). De inkomensverdeling moest niet volledig worden genivelleerd, maar bepaald worden door het principe: 'aan ieder naar zijn arbeid'. De maatschappelijke saamhorigheid zou hierdoor niet worden aangetast. Deze inkomensongelijkheid zou immers niet meer verbonden zijn met uitbuiting ('exploitation de l'homme par l'home') en zou daarom geen aanknopingspunten meer bieden voor het ontstaan van nieuwe klassen en klassentegenstellingen.

[16] Een aantal maanden na de publicatie van deze parabel wordt de tweede Hertog van Berry - wiens vader Saint-Simon nog met name had genoemd als een van die volstrekt overbodige nietsnutten - vermoord. Voor het regime is dit een welkome aanleiding dictatoriale maatregelen te nemen tegen de liberale delen van de bourgeoisie en tegen alle radikale stromingen. Een van de eerste maatregelen richt zich tegen Saint-Simon: hij wordt aangeklaagd als aanstichter tot moord. Hij wordt weliswaar vrijgesproken, maar bijna alle bankiers en fabrikanten verklaren hem nu voor gek en verbreken alle betrekkingen met hem.

[17] Zie over Saint-Simon: QUACK [1900, deel 2:4-133].

[18] De bijdrage van Louis-Adolphe Thiers (1797-1877) blijft hier verder buiten beschouwing. Naast historicus was hij evenals Guizot en Thierry een staatsman: minister van binnenlandse zaken (1832 en 1834), ministerpresident (1836 en 1840), president van de republiek (1871-1873). In de geschiedenis van de arbeidersbeweging staat hij bekend als 'de beul van de Parijse Commune'. Vgl. Marx' analyse in De burgeroorlog in Frankrijk (1871).

[19] Overigens was het zeker niet voor het eerst dat politieke geschiedenis werd geïnterpreteerd in termen van conflicterende belangengroepen en rivaliteit tussen elkaar uitsluitende machtsaanspraken. Al zo'n drie eeuwen eerder werden er stadsgeschiedenissen geschreven ('chronieken') waarin de strijd van de standen om de macht in de stad (en ook door de stad in het hele land) als inhoud van de geschiedenis werd beschreven. Zonder al te veel overdrijving kan men deze benadering van de geschiedenis ook 400 jaar voor onze jaartelling laten beginnen, bij het werk van de grootste geschiedschrijver van de gehele klassieke oudheid Thucidides. Met zijn analyses van de Peloponnesische oorlog tussen Athene en Sparta begint de zgn. pragmatische geschiedschrijving, waarin bij de verklaring van drijfveren en oorzaken van verschijnselen geen plaats meer is voor bovennatuurlijke krachten.

[20] In het voorwoord bij het 6e deel van Dix ans geeft Thierry op p. 6 aan hoe hij na het lezen van Hume op deze voor hem centrale gedachte is gekomen.

[21] We hebben al eerder opgemerkt dat Thierry's gedachten op dit punt in ieder geval sterk beïnvloed werden door zijn leermeester Saint-Simon, die ook de Middeleeuwse maatschappij als resultaat van verovering probeerde te verklaren. Thierry lijkt zijn vroegere binding aan Saint-Simon - hij fungeerde als zijn secretaris - te verdringen en noemt zelfs zijn naam niet als hij in zijn boeken gedachten van hem overneemt. Na hun politiek gemotiveerde en emotionele breuk in 1817 - waarna hij de titel van aangenomen zoon laat varen en Auguste Comte de plaats van secretaris gaat vervullen - in het licht van Thierry's politieke carrière zeer is dit niet zo verwonderlijk. Het resultaat van hun vroegere samenwerking is gedocumenteerd in het in october 1814 verschenen werkje: De la réorganisation de la société Européenne, par M. le Comte de Saint-Simon et par M.A. Thierry, son élève. De tweede editie hiervan werd getroffen door de censuur en is dus danig verminkt. Zij bepleiten hierin onder andere voor elke Europese staat een eigen parlement, waarboven zich een algemeen Europees parlement moest verheffen, inclusief een Europese koning. De parlementen zouden uit twee kamers bestaan, dat der gemeenten en der pairs. Voor de gemeentelijke kamer zouden al degenen die het lezen en schrijven machtig waren het recht om vermogende mannen te benoemen (een koopman, een geleerde, een magistraat en een administrateur). De pairs in het Europese parlement zouden door de Europese koning moeten worden benoemd uit de allerrijkste van Europa (het pairschap zou bovendien erfelijk moeten zijn).

[22] "Aan Guizot werd aangetoond, hoe zelfs de kranigste mannen van het ancien régime, zelfs menschen wien op hun manier historisch talent volstrekt niet viel te ontzeggen, door de Februari-gebeurtenis zoo volslagen in de war waren geraakt, dat hun alle historisch begrip, ja zelfs het begrip voor hun eigen daden van voorheen was vergaan" [MEHRING 1918/21:178].

[23] In een uitgebreider beschrijving van de voorgeschiedenis van het klassebegrip in de periode tussen 1750-1789 zou - naast Quesnay, Turgot, Necker - zeker meer aandacht besteed moeten worden aan de bijdrage van Adam Smith (1723-1780). Enerzijds beschouwt Smith - net als Quesnay en Turgot - de landbouw als een 'hogere' produktiesector. Anderzijds komt hij echter in het industrieel verder ontwikkelde Engeland ook al tot de conclusie dat het hogere produkt van de ene klasse de andere klasse nog niet 'steriel' of 'onproduktief' maakt [vgl. SMITH, Wealth of Nations, deel 3]. De kapitalistisch wordende maatschappij valt volgens hem in drie klassen uiteen: arbeiders, kapitalisten en grondbezitters. Daarbij preciseert hij het begrip 'produktieve arbeiders'. Hij verstaat daaronder niet 'arbeiders die waarde scheppen' en ook niet 'loonarbeiders als zodanig', maar loonarbeiders wier arbeid zich voor de kapitalist direct in meerwaarde omzet. Smith gebruikt het klassebegrip als een voor wetenschappelijke doeleinden noodzakelijk indelingsbegrip. Net als Quesnay en Turgot ziet hij wel dat er klassen bestaan, maar niet dat er tussen deze klassen antagonistische tegenstellingen bestaan, een klassenstrijd. Vgl. ook LEHMANN [1977]. Zie voor MARX' waardering van Smith: MEW 26.1:120 e.v.

[24] CAREY, The Past, the Present, and the Future. Philadelphia 1848, geciteerd uit Marx, MEW 26.2:163. In 1859 publiceerde Carey "The principles of social science." Carey verweet niet alleen Ricardo, maar al leidende economen in Europa (Malthus, Mill, Say, Torrens, Wakefield, Mac Culloch, Senior, Whateley, R. Jones en anderen) dat zij met hun analyses bezig zijn de maatschappij verscheuren en intellectueel de burgeroorlog voorbereiden.

[25] Ricardo merkt op dat de vooruitgang in de produktiviteit van de maatschappelijke arbeid, die kenmerkend is voor de kapitalistische produktiewijze, mogelijk wordt gemaakt door een permanente vergroting van de omvang en totaal-waarde van de produktiemiddelen. Dit veronderstelt dat een relatief steeds groter aandeel van de jaarlijkse nationale produktie aan het kapitaal toevalt, waardoor het aandeel in de maatschappelijke rijkdom dat voor de arbeidersklasse overblijft relatief steeds verder daalt. Ricardo ziet ook al dat dit hoeft niet te betekenen dat het aantal gebruikswaarden dat de arbeidersklasse krijgt zal dalen (d.w.z. dat de absolute levensstandaard daalt), maar wel dat hun aandeel in het totaal geproduceerde waardeprodukt relatief daalt. Marx hadt grote waardering voor deze opvatting van het 'relatieve arbeidsloon' en verwerkt ze in zijn eigen theorie: "De opvatting van het relatieve arbeidsloon is een van de grootste verdiensten van Ricardo. Het is daarin gelegen dat de waarde van het arbeidsloon - absoluut afhangt van het deel van de arbeidsdag dat de arbeiders voor zichzelf werkt ... in verhouding tot het deel van zijn tijd dat aan de kapitalisten behoort. Dit is economisch belangrijk en is in feite slechts een andere uitdrukking voor de ware meerwaardetheorie. Het is verder van belang voor de sociale verhouding van beide klassen" [MEW 26.3:27].

[26] Bij deze formuleringen ben ik me overigens pijnlijk bewust van het feit 'dat we een heleboel dingen ook niet hebben gezien'.

1. Naast de eerder zijdelings opgemerkte beperkingen van deze schets van de voorgeschiedenis van het klassebegrip is misschien wel de grootste lacune dat er voorbij is gegaan aan de bijzondere betekenis van het zgn. plebejische klassebegrip, waarin alle mensen die door eigen arbeid gebruikswaarden scheppen of zouden willen scheppen tot de 'produktieve klassen' worden gerekend [vgl. HERRNSTADT 1965::129 e.v].
2. Bovendien is ook geen aandacht besteed aan de betekenis van Gracchus Babeuf. Het door Babeuf georganiseerde comité ziet dat de klasse die vroeger rijk was (de aristocratie) en de klasse die rijk geworden was (de bourgeoisie) zich samen inspannen om 'la classe laborieuse' uit te buiten, te vernederen en te splitsen [F. BUONAROTTI 1828 I:79. Conspiration pur l'égalité dite de Babeuf. Paris]. Het eist afschaffing van alle eigendom om de volledige gelijkheid ('égalité parfaite') te realiseren, waarin geen plaats meer is voor uitbuiting: "De katastrofen en de onderdrukking ontstaan uit de ongelijkheid, en de ongelijkheid ontstaat uit eigendom. Dus is eigendom de grootste gesel van de maatschappij. Het is een ware publieke misdaad" (Manifeste des Egaux). Zie voor plaatsing van Babeuf: QUACK [I:428], DEPPE [19??], HERNNSTADT [1965:hft. 6].
3. Een derde lacune is zeker niet de geringste. Ik heb geen aandacht besteed aan het werk van Lorenz von Stein, die minstens zes jaar vóór het Communistisch Manifest het idee ontwikkelde dat socialisme en communisme niet louter nieuwe utopieën zijn, maar uitdrukking van de sociale en politieke aspiraties van de nieuwe klasse van het bezitloze industriële proletariaat. Hij verwachtte dat de beweging van de arbeidersklasse uiteindelijk zou culmineren in een 'sociale' revolutie in vergelijking waarmee de 'politieke' revoluties uit het verleden slechts kinderspel zouden zijn [vgl. HEBERLE 1959:20]. In de eerste helft van de vorige eeuw werd met termen als 'volk' of 'proletariaat' gerefereerd aan iedereen behalve een klein aantal aristocraten en uitbuitende burgers. Tegen het midden van de 19e eeuw krijgt de term 'proletariaat; een meer specifieke betekenis, zij werd verbonden aan de steeds duidelijker te identificeren klasse van loonarbeiders die met de ontwikkeling van het kapitalisme ontstonden. Deze nieuwe betekenis van 'proletariaat' kreeg vooral bekendheid door het werk van Lorenz von Stein over de socialistische en communistische tendensen in Frankrijk [1842 - Der Sozialismus und Kommunismus des heutigen Frankreichs. Leipzig].



[27] Deze drie punten werden het eerst geformuleerd in een brief aan Weydemeyer van 5 mrt 1852, in: MEW 28:508. Vgl. Fr. ENGELS, Karl Marx, in: 'Volkskalender', Braunschweig 1879.

[28] Ik deel niet de opvatting dat het bijzondere van Marx's kritiek van de politieke economie gelegen is in zijn 'historiserende methode', d.w.z. dat hij eenvoudig door 'toepassing van de historisch-dialectische methode' de opvattingen van de klassieke politieke economie over de loonarbeid-kapitaalverhouding als eeuwige natuurvorm opzij kon schuiven, en dat hij alleen op deze wijze kon aantonen dat de klassentegenstelling een kenmerk is van een specifieke ontwikkelingsfase van de produktiewijze. In deze benadering blijft volstrekt onduidelijk (a) hoe men zich deze 'historisering van Ricardo' moet voorstellen en (b) hoe Marx door deze historische beschouwingswijze correcties in de klassentheorie kon doorvoeren.Vgl. BISCHOFF e.a. [1976].