KLASSEN

Deel 1 Inleidende schermutselingen
1. Klassenanalyse als wetenschappelijk probleem
2. Klassenanalyse als politiek probleem
3. Analytische structurering van het probleemveld
4. Sociale ongelijkheid en klassen

   Deel 2 Structurering van objectieve klasseposities

5. Contouren van een transformationele klassentheorie
6. Arbeidsverhoudingen en arbeidswijze
7. Arbeidsverhoudingen en marktverhoudingen: credentie-uitbuiting
8. Klassen en gezagsverhoudingen: organisationele uitbuiting
9. Klassen en interactieverhoudingen: clientèle-uitbuiting
10. Uitbuitingsposities, klasseposities en klassenstructuur

    Deel 3 Structurering van klassehandelen: van klassepositie naar politieke actoren

11. Van klasseposities naar sociale klassen
12. Klassespecifieke habitus en levensstijlen
13. Handelingsoriëntaties en klassebewustzijn
14. Klassebelangen en klassehandelen
15. Sociale klassen en politiek klassehandelen
16. Reproduktie en transformatie van klassenstructuren

    Deel 4 Transformationele klassenanalyse inontwikkeling

17. Een onvoltooid project

Verwante bronnen:

• Bader Veit / Benschop, Albert [1988] Ongelijk-heden. Pro-theorie van sociale ongelijkheid en collectief handelen. Deel 1. Groningen: Wolters-Noordhoff. Zowel de inleiding als het eerste hoofdstuk van dit boek, Sociale ongelijkheid als wetenschappelijk en politiek probleem is online te lezen.

• Benschop, Albert [1990] Sociale ongelijkheid en klassen. Max Weber's bijdrage aan de theorie van sociale ongelijkheid en klassen

• Benschop, Albert [1990] De klassentheorie van Marx

• Benschop, Albert [1996-8] Elektronische bronnen over:
  • Sociale ongelijkheid en klassen
  • Marx en Marxisme
  • Weber

Deel 1 Inleidende schermutselingen

I Klassenanalyse als wetenschappelijk probleem

1 Een verboden gedachte en omstreden begrip

1.1 Opeenstapeling van sociale ongelijkheden

1.2 Klasse als stigmatiserend en verwarrend concept

2 Klasse in het alledaagse bewustzijn

2.1 Leven we in een klassenmaatschappij?

2.2 Klasse-notie als onderdeel van het maatschappelijk denken

2.3 Criteria van klasse-identificatie

2.3.1 De maatschappij als klassenmaatschappij

2.3.2 De maatschappij als wereld van armen en rijken

2.3.3 De maatschappij als dichotomie van boven en onder

2.3.4 De maatschappij als functionele hiërarchie

2.4 Sociale positie en klasse-identificatie

2.5 Klasse-identiteit en klassehandelen

3 Klassebegrip in de sociale wetenschappen

3.1 Klasse in het wetenschappelijk taalgebruik

3.2 Van classificatie naar klassen

3.2.1 Klasse als natuurwetenschappelijke ordeningscategorie

3.2.2 Van natuurwetenschappelijk naar sociaal-wetenschappelijk klassebegrip

3.3 Sociaal-wetenschappelijke klassebegrippen

3.4 Typologie van klassedefinities

3.4.1 Graduele klasseconcepties

Graduele inkomensklassen: arm en rijk

Graduele status- of prestigeklassen

3.4.2 Relationele klasseconcepties

3.4.3 Relationele produktie- en marktklassen

3.4.4 Relationele beroepsklassen

3.4.5 Relationele heerschappijklassen

3.4.6 Relationele exploitatieklassen

4 Theoretische referentiepunten

4.1 Marx' klassentheorie is geen voltooid systeem

4.2 Dé marxistische klassentheorie bestaat niet

4.3 Controverses binnen de marxistische onderzoekstraditie

4.4 Wat is klassenanalyse?

4.4.1 Kennisobject van de klassentheorie

4.4.2 Reikwijdte van klassenanalyse

II Klassenanalyse als politiek probleem

1 Politieke en normatieve referentiepunten

1.1 Kennisbelangen

1.2 Perspectief van een klassenloze maatschappij

1.3 Revolutionair subject

1.4 Politieke strategie

1.4.1 Klassenstrategische calculatie?

1.4.2 Klassespecifieke en 'algemene' emancipatiebewegingen

1.4.3 Beyond the fragments?

2 Klassenanalyse en politiek

2.1 Klassenanalyse als voorwaarde van politiek handelen

2.2 Klassenanalyse als inzet van strijd

2.3 Aan gene zijde van de fronten

III Analytische structurering van het probleemveld

1 Abstractieniveaus en analyse-eenheden

1.1 Algemene klassentheorieën

1.2 Formatiespecifieke klassentheorieën

1.3 Veldspecifieke klassentheorieën

1.4 Eenheden van historisch-empirische analyse

2 Niveaus van maatschappelijke handelingsintegratie

2.1 Klassenstructurering

2.2 Klasse als handelings- of als structureel begrip

2.3 Niveaus van handelingsintegratie

3 Niveaus van structurering van klassehandelen

3.1 Klasse als objectieve levenspositie

3.2 Klasse als mobiliteitsgroep

3.3 Klasse als homogene levensstijl of culturele categorie

3.4 Klasse in termen van typen en graden van bewustzijn

3.5 Klasse in termen van specifieke handelingsvoorwaarden

3.6 Conclusie

IV Sociale ongelijkheid en klassen

1 Sociale ongelijkheid

1.1 Natuurlijke en sociale ongelijkheid

1.2 Sociale differentiatie en sociale ongelijkheid

1.2.1 Functionalistische stratificatiesociologie‘n

1.2.2 De verticale metafoor

1.3 Positionele en allocatieve ongelijkheden

1.4 Sociale ongelijkheid is structurele ongelijkheid

2 Klassen als verklaringsgrond voor sociale structuur en verandering

2.1 Elementen van een onderzoeksprogramma

2.2 De harde kern

2.2.1 Klassen als verhouding: relationeel klassebegrip

2.2.2 Klassen en arbeidsverhoudingen

2.2.3 Klassen als antagonistische verhouding

2.2.4 Klassen als asymmetrische machtsverhoudingen

2.2.5 Klassen als dynamische verhouding

2.2.6 Klassen als historische verhouding

Deel 2 Structurering van objectieve klasseposities

V Contouren van een transformationele klassentheorie

1 Klassen en sociale ongelijkheid

1.1 Stelling en afbakening

1.2 Het primaat van klasse?

1.2.1 Drie strategie‘n

1.2.2 Evolutionaire en structuurtheoretische claim

2 Klassehandelen en klassenstructuur

2.1 Stelling en afbakening

2.2 Structurering van klassehandelen

3 Integratieniveaus van klassehandelen: maatschappij, organisatie, interactie

3.1 Stelling en afbakening

3.2 Drie niveaus van handelingsintegratie

3.3 Theoriestrategische voordelen

3.4 Bij wijze van voorbeeld

3.5 Onopgeloste problemen

VI Arbeidsverhoudingen en arbeidswijze

2 Arbeid en arbeidsverhoudingen

3 Drie aspecten van arbeidsverhoudingen

3.1 Beschikkingsmacht over directe bronnen

3.2 Doel van de arbeid

3.3 Gezags- en afhankelijkheidsrelaties in arbeidsverhoudingen

5 Huishoudelijke arbeidswijze

5.1 Het model van een huishoudelijke arbeidswijze

5.2 Segmentaire maatschappijen zonder klassen en zonder staat

5.2.1 De paleolitische arbeidswijze

5.2.2 De neolitische arbeidswijze

5.3 Primitief egalitarisme

5.3.1 Vrouwenruil en exploitatie

5.3.2 Egaliserende mechanismen

5.3.3 Klassevorming en staatsvorming

5.4 Formatie van ontwikkelde huishoudelijke gemeenschappen

7 Economisme in de klassenanalyse

VII Arbeids- en marktverhoudingen: credentie-uitbuiting

2 Uitbuiting: begrip, oorzaken en mechanismen

2.1 Een kritisch-sociologisch begrip van uitbuiting

2.2 Uitbuitingsmechanismen

4 Credentie-uitbuiting en professionalisering

4.1 Grondslagen van kwalificatie- of credentie-uitbuiting

4.2 Mechanismen van kwalificatie/credentie-uitbuiting

4.3 Reproduktie van credentie-uitbuiting

4.4 Credentie-uitbuiting als grondslag van klasseposities

5 Professionals en experts in het kapitalisme

5.1 Een bijzondere tussenklassepositie

5.1.1 Loonarbeid zonder uitbuiting

5.1.2 De professionele kennisorganisatie

5.1.3 Posities in het reproduktieproces van het kapitaal

5.2 Credentie-uitbuiting als relatief zelfstandige uitbuitingsvorm

5.3 Credentie-uitbuiting en credentie-minimum

5.4 Tussenklasseposities en objectieve ambiguïteit

VIII Klassen en gezagsverhoudingen: organisationele uitbuiting

2 Exploitatie en heerschappij/gezag

3 Typen van asymmetrische macht en desaggregatie van eigendomsbegrip

4 Organisationele uitbuiting en klassepositie

4.1 Organisationele uitbuiting

4.1.1 Grondslagen van organisationele uitbuiting

4.1.2 Mechanisme van organisationele uitbuiting

4.1.3 Reproduktie van organisationele uitbuiting

4.1.4 Organisationele uitbuiting als grondslag van klasseposities

4.2 Tussenklassepositie van managers in het kapitalisme

4.3 Professionalisering en bureaucratisering

IX Klassen en interactieverhoudingen: clientèle-uitbuiting

2 Interactionele uitbuiting: sociale relaties en selectieve associaties

2.1 Sociale relaties als indirecte bron

2.2 Exclusieve posities in interactienetwerken: selectieve associatie en patronage

2.3 Interactionele uitbuitings- en klasseposities

2.3.1 Grondslagen van clientèle-uitbuiting

2.3.2 Mechanisme van clientèle-uitbuiting

2.3.3 Reproduktie van clientèle-uitbuiting

2.3.4 Clientèle-uitbuiting als grondslag van klasseposities

4 Klassen en prestigeverhoudingen: ascriptieve uitbuiting

X Uitbuitingsposities, klasseposities en klassenstructuur

2 Van uitbuitingsposities naar klasseposities

3 Klassenstructuur

4 Klassenstructuur van de beroepsbevolking

4.1 Hoofdklasseposities en tussenklasseposities

4.2 Duurzame en tijdelijke klasseposities

4.3 Primaire en afgeleide klasseposities

4.3.1 Groei van loonafhankelijke middenklassen

4.3.2 Kenmerken van afgeleide klasseposities

4.4 Enkelvoudige en meervoudige klasseposities

6 Zelfstandige middenklassen

6.1 Klassepositie van niet-kapitalistische warenproducenten

6.2 Kleinbourgeoisie: kleinburgerlijke tussenklasse

6.3 Interne differentiatie van de zelfstandige middenklasse

6.4 Verschuivingen in omvang en samenstelling

6.5 Reproduktie van klasseposities van kleine zelfstandigen

6.6 Rekrutering en sociale mobiliteit

6.7 Reproduktie van kleine warenproducenten en kleinburgerij

6.8 Empirische trends

Deel 3 Structurering van klassehandelen:
van klassepositie naar politieke actoren

XI Van klasseposities naar sociale klassen

2 Geblokkeerde klassemobiliteit en sociale georganiseerdheid

3 Relatieve mobiliteitskansen

4 Netwerken van klassespecifieke sociale relaties: klassegemeenschap

5 Formatie en transformatie van sociale klassen

6 Niveaus van structurering van objectieve klassesituaties

7 Klassen, klassefracties en sociale lagen

7.1 Stelling en afbakening

7.2 Het laagbegrip

7.3 Klassefracties en sociale lagen

XII Klassespecifieke habitus en levensstijlen

2 Klassehabitus

3 Dimensies van habitus

4 Algemene en klassespecifieke elementen van de fysieke habitus

4.1 Nonverbale communicatie en lichaamstaal

4.2 Posities en bewegingen in fysieke ruimte en sociale klasseruimte

4.3 Waardering en klassespecifieke normering van expressieve handelingen

XIII Handelingsoriëntaties en klassebewustzijn

2 Structurering van handelingsoriëntaties en klassebewustzijn

3 Typen van handelingsori‘ntaties

4 Ervaring en klassebewustzijn

4.1 Het mechanisme van mystificatie

4.2 Lukács: klassebewustzijn als hypothetische constructie?

4.3 Thompson: een geniale model-culturalist?

4.3.1 De formatie van de arbeidersklasse

4.3.2 Klasseconstitutie en klassebewustzijn

4.3.3 Klasse als historische categorie

4.3.4 Klassenstrijd zonder klasse?

4.3.5 Ervaring tussen klassenstructuur en klassebewustzijn

4.3.6 Klassebegrip en klassenanalyse

4.4 Wright: klassebewustzijn als bewustzijn van klassebelangen?

5 Graden van klassebewustheid en typen van klassebewustzijn

5.1 Praktisch en discursief klassebewustzijn

5.2 Klasse-identiteit, hervormend en revolutionair klassebewustzijn

XIV Klassebelangen en klassehandelen

2 Het belangenbegrip

3 Objectieve basis van klassebelangen

4 Individuele en klassebelangen: handelingsrelevantie van klassebelangen

5 Klassebelangen zijn niet identiek met materiële belangen

6 Objectieve en subjectieve klassebelangen

6.1 De hypothetische constructie van objectieve klassebelangen

6.2 Typologie van klassebelangen

8 Directe en fundamentele klassebelangen

9 Beïnvloeding van definities van klassebelangen

XV Sociale klassen en politiek klassehandelen

2 Articulatie, organisatie, mobilisatie

3 Externe handelingskansen, strategische interacties, dynamiek van klasseconflicten

4 Tussen droom en daad

5 Schematische samenvatting van basisbegrippen

XVI Ontstaan, reproduktie en transformatie van klassenstructuren

2 Oorzaken van wat?

3 Mechanismen van reproduktie en transformatie van klassenstructuren

3.1 Klassespecifieke gewoontes en zeden

3.2 Solidariteit tussen en binnen klassen

3.3 Klassebelangen

3.4 Conventie, recht en geweld

3.4.1 Conventionele en wettelijke garantie

3.4.2 Fysiek geweld

3.5 Legitimiteit

3.5.1 Legitimatielegendes en legitimiteitsgeloof

3.5.2 Strategieën van delegitimatie

Deel 4 Transformationele klassenanalyse in ontwikkeling

XVII Een onvoltooid project

1 Structureringsmodi en -modellen

1.1 Stelling en afbakening

1.2 Structurering versus determinatie

2 Klassentheorie en empirisch-historisch onderzoek

2.1 Stelling en afbakening

2.2 Reikwijdte van klassenanalyse en grens van klassentheorie

3 Klassenanalyse en politieke strategie

3.1 Stelling en afbakening

3.2 Zelfreflexieve klassenanalyse

Literatuur

Schema's