Index Home Subject Areas Samenleven Suggesties? Zoek

3
Internet





In het vorige hoofdstuk is als vierde element van de hedendaagse samenleving de alomtegenwoordigheid van de media behandeld. Met name betrof het de rol die de media zoals televisie, radio en kranten speelden. Recent is daar een belangrijk nieuw medium bij gekomen: het Internet. In de afgelopen vijf jaar heeft het Internet zich op opvallende wijze weten te profileren. Hoewel er relatief nog maar weinig gebruikers zijn in Nederland, heeft toch iedereen wel eens voor een Internet-computer gestaan dan wel toch op z'n minst van de naam gehoord. In kranten, op de radio en televisie, worden voortdurend verwijzingen gemaakt naar Internet-pagina's en email-adressen. Het kan gerust gesteld worden dat het Internet de hype van de jaren negentig is worden. Het aantal gebruikers (surfers) verdubbelt zich sinds 1988 jaarlijks2. Volgens John Naisbit, een bekend futuroloog, waren er in de zomer van 1993, 25 miljoen Internetgebruikers. Hij schat dat dit aantal zal groeien tot 350 miljoen in 1999, 750 miljoen in 2000 en 1.5 miljard in 2001.3 Anderen voorspellen dat binnen acht jaar de hele wereldbevolking op het Net zit. Ted Lindgreen, directeur van NLnet, spreekt van een verdubbeling van het aantal gebruikers in Nederland per drie maanden4. In bijlage 2 zijn ter illustratie enkele grafische presentaties van de groei van het Internet opgenomen.

Zoals de naam al doet vermoeden is het Internet letterlijk een netwerk van netwerken dat de gehele wereld omspant. Het Internet is een netwerk van computers die middels (telefoon)kabels, satellietverbindingen en modems met elkaar kunnen communiceren. Het Internet is de verzamelnaam van vele verschillende netwerken. Het omvat onder andere grote netwerken zoals CompuServe, BITNET, America Online, Delphi en GEnie5. Het Internet groeit met de dag, nieuwe netwerken en computers worden continu in het netwerk opgenomen. Het Internet lijkt voorgoed de vloer aan te vegen met geografische en temporele barriŤres.

Dit hoofdstuk is bedoeld om enig inzicht te geven in de achtergrond, inhoud en mogelijke implicaties van dit nieuwe communicatiemiddel. Ook zal aandacht besteed worden aan de voor-, en nadelen alsook de gevaren en potenties voor de samenleving. In paragraaf 4.5 zal speciaal aandacht worden geschonken aan de rol die het Internet speelt voor sociale bewegingen en minderheden.

3.1 Geschiedenis van het Internet

De geschiedenis van het Internet gaat terug tot het jaar 1960. In dat jaar werden de eerste experimenten verricht met het verbinden van computers middels telefoonverbindingen. Deze onderzoeken werden gesponsord door het Advanced Research Projects Agence (A.R.P.A.) van het Ministerie van Defensie in de Verenigde Staten. ARPA wilde een nieuwe technologie ontwikkelen waardoor meerdere computers tegelijk gebruik konden maken van dezelfde communicatieverbinding. Hierdoor werd de gangbare 'treinrails'-verbinding (waar ťťn computer gebruik kan maken van de verbinding) vervangen door een meer 'snelweg'-achtige communicatie. De huidige populaire snelweg-metafoor van het Internet kent dan ook hier zijn oorsprong. De rationale achter deze onderzoeken was het ontwikkelen van een communicatiesysteem dat het leger in staat zou stellen communicatie te kunnen garanderen na een nucleaire aanval van de Sovjetunie.

De nieuwe communicatietechniek van het packet switching waarbij elke boodschap een adres en een tijd meekrijgt, betekent dat eenmaal verstuurde berichten net zolang een weg door het netwerk blijven zoeken tot ze hun bestemming bereiken. Wanneer, in het ergste geval, grote delen van het communicatiesysteem vernietigd worden, zouden er dankzij deze techniek nog steeds verbindingsroutes blijven bestaan om de communicatie voort te zetten.

Na de succesvolle experimenten werd het ARPAnet al snel gebruikt door wetenschappers als een interactief elektronisch postkantoor.6 Het zogenaamde emailen werd hiermee geboren en was in die tijd revolutionair. Het werd nu mogelijk om gedetailleerde brieven te versturen met de snelheid van een telefoontje. De geloofwaardigheid van het technologisch determinisme van McLuhan kan hiermee bekritiseerd worden. Zijn 'biljartbal'-theorie gaat ervan uit dat technologie zelf bepaalt hoe zij wordt gebruikt, waarbij de invloed van de gebruikers van het medium wordt verwaarloosd.7 Meer recente opvattingen stellen dat het gebruik van communicatietechnologie pas gestalte krijgt in de omgang van mensen met die techniek. Het Internet bestaat niet onafhankelijk van haar gebruikers, zoals het technologisch determinisme stelt, maar haar vorm en inhoud worden constant door de gebruikers opnieuw uitgevonden en veranderd.8 Na het ontstaan van het emailen, was de volgende stap het communiceren met meerdere mensen tegelijk, het zogenaamde conferencing. Aan het einde van de jaren zestig reeds, was het mogelijk om met duizenden mensen tegelijk, verspreid over het gehele Amerikaanse continent, te communiceren.

In de jaren zeventig werd hard gewerkt aan het realiseren van communicatie tussen de verschillende computernetwerken die toen verspreid over de wereld ontstonden. Er werden protocollen ontwikkeld die het mogelijk maakten om verschillende netwerken met elkaar te verbinden, het zogenaamde internetworking. Aan het einde van de jaren 70 waren het ARPAnet en vele andere computernetwerken (waaronder ook het in Europa gerealiseerde EUnet, het European Unix Network) met elkaar verbonden.9 De wereld was toen al in het bezit van ťťn groot computernetwerk, later bekend geworden onder de naam 'Internet'.

Gedurende de jaren tachtig en met name de jaren negentig kan er gesproken worden van een digitale revolutie. Het wereldwijde computernetwerk groeide sterk als gevolg van de toenemende interesse en participatie van vele universiteiten, onderzoekbureaus, en overheden. Aan het eind van de jaren tachtig werd het voor de individuele gebruiker betaalbaar en interessant om een verbinding te leggen met het Internet. Het in 1994 on line geworden WorldWide Web (W.W.W.), de jongste afdeling van het Internet, biedt miljoenen pagina's met informatie in multimediale vorm aan. Ook individuele gebruikers kunnen informatie aanbieden in de vorm van een zogenaamde homepage. Dit is een WWW-pagina die iemand geheel naar eigen inzichten kan inrichten. Meestal wordt er tekst gecombineerd met foto's, tekeningen, geluid en video. Tevens kan er verwezen worden naar andere pagina's in het WorldWide Web middels het aanbrengen van hyperlinks. Door op zo'n hyperlink met de muis te 'klikken' wordt door de computer een verbinding gelegd met desbetreffende pagina. Mede door de fraaie grafische presentaties en het bedieningsgemak werd het voor particuliere bedrijven en organisaties interessant om een oprijlaan voor het Internet aan te leggen.

Door de sterke groei van de communicatie (vooral grafische en auditieve informatie groeiden sterk) kwamen de transmissiemaxima van telefoonlijnen al snel in het gedrang. De transmissiemaxima van anderhalf miljoen en later bijna vijf miljoen bits per seconde bleken te langzaam om de sterk groeiende communicatiestoom te verwerken. Op dit moment gaan de ontwikkelingen in de richting van de twee miljard (!) bits per seconde, een snelheid waarbij een complete encyclopedie in ťťn ŗ twee seconden verstuurd kan worden.

Er wordt continu gewerkt aan verbetering van het Net. Een venijnig probleem is het aantal mogelijke aansluitingen. Het Internet biedt in het huidige 32-bits systeem, zo'n vier miljard aansluitingen. Dit lijkt genoeg maar de praktijk leert dat deze snel opraken. Elk aangesloten netwerk, bijvoorbeeld een universiteit, kan namelijk een hele reeks adressen claimen. Een klein netwerk wordt automatisch 256 adressen toegewezen die nooit allemaal gebruikt hoeven te worden. In de toekomst zal waarschijnlijk worden overgegaan tot een 48 of 64 bits systeem (sneller en veel meer adressen), dat tevens de mogelijkheid zal bieden om informatie tegelijkertijd naar duizenden adressen te sturen (packet flow). Daarmee wordt het mogelijk om video en geluid in real time naar vele adressen te versturen met de kwaliteit van een modern televisiestation.


3.2 Verschillen met oudere media

Wellicht een van de belangrijkste verschillen tussen oudere media en het Internet is het decentrale karakter van laatstgenoemde. Het centraal gestuurde karakter van bijvoorbeeld de televisie en radio, heeft betrekking op de manier waarop de informatie wordt geproduceerd en gedistribueerd. Beide processen vinden plaats op een beperkt aantal plaatsen, in Nederland is dat bijvoorbeeld Aalsmeer en Hilversum. Hoewel lokale televisie en radio steeds populairder worden, blijft het centraal gestuurde karakter van deze media onveranderd.

Een afgeleid kenmerk van de centralistische media, is de minimale invloed van gebruikers (consumenten) op de inhoud en vorm van de informatie. Het functioneren van centralistische organisaties staat ook wel bekend als top-down en wordt gekenmerkt door het bestaan van een machtsverschil tussen een select groepje (media)bazen en een groot collectief van consumenten. Het Internet daarentegen, brengt dankzij haar decentrale organisatie, de noties van producent, distributeur en consument van informatie, samen in ťťn persoon.10 Hiermee zijn de machtsverschillen zoals deze bestaan in een centralistische organisatie, volledig verdwenen. In plaats daarvan ligt de macht bij een actief participerend collectief van individuen die met hun actieve participatie (zoeken, consumeren en produceren van informatie) verwikkeld zijn in een constante dialoog en daarmee vorm en inhoud geven aan het medium.11 Voor een individu wordt het nu mogelijk tegelijkertijd extern geproduceerde informatie te vergaren, zelf informatie te produceren en deze zelf te distribueren. Het Internet functioneert hierdoor veel meer bottom-up. Het is het grote collectief van participerende individuen dat van onderaf bepaalt welke vorm en inhoud het medium krijgt. Ter vergelijking wordt de gebruikers van de traditionelere media televisie en radio veel minder bewegingsvrijheid geboden voor hun participatie in het medium. Meestal blijft het gebruik beperkt tot een zich herhalend patroon van aanzetten, consumeren en uitzetten. Hierdoor zijn zij uitsluitend consument en hebben geen of, in het beste geval, indirecte maar oppervlakkige invloed op de vorm en inhoud van de mediaboodschappen. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan een lidmaatschap van een omroepvereniging of de kijk- en waarderingscijfers. Echter, de invloed van de gebruikers van het Internet op het medium, zal een televisiekijker of radioluisteraar nooit krijgen.

De mogelijkheid om directe invloed te kunnen uitoefenen op de vorm en inhoud van de informatie is voor velen een van de aantrekkelijkste eigenschappen van het Internet. De invloed stelt hen in staat om zelf te kunnen bepalen welke informatie zij voorgeschoteld krijgen zonder daarvoor afhankelijk te zijn van de beslissingen van externe instanties. De hoeveelheid informatie die bereikt kan worden via het Internet is -hoewel praktisch beperkt- virtueel onbegrensd en wordt met de dag groter. Daarmee is het zoeken naar informatie een bezigheid die tot in het oneindige kan worden voortgezet.12 Het onbegrensd zoeken naar informatie stelt individuele gebruikers in staat om geheel naar eigen wensen en behoeften, te bepalen welke informatie zij krijgen. Middels zelfregulatie kan bepaalde ongewenste informatie, systematisch worden genegeerd. Een andere manier waarop de gebruikers invloed hebben op de vorm en inhoud van het Internet, is middels het inrichten van een eigen homepage. De informatie die iemand op zijn/haar eigen homepage plaatst, kan worden geraadpleegd door anderen. Op deze wijze worden zij een soort persoonlijk mediastation. Wanneer de techniek het toelaat, zal het mogelijk worden om tekst en real time video en audio te kunnen aanbieden zodat individuele participanten gelijkenis gaan vertonen met televisie- en radiozenders.

De informatie die op het Internet aanwezig is, kenmerkt zich vooral door haar grote mate van diversiteit. Er is geen onderwerp te bedenken of er bestaat wel een site die daar informatie over kan verschaffen. Doordat individuele gebruikers zelf invloed hebben op de vorm en inhoud, heeft dit geresulteerd in een wildgroei van soorten informatie. Hoewel iedereen toegang heeft tot die specialistische informatie, zal toch maar een klein deel hierin geÔnteresseerd zijn. Dit kenmerk wordt wel aangeduid met de term narrowcasting.13 De participanten bieden zeer specifieke informatie aan die slechts de interesse heeft van een beperkte groep mensen. Tegenover narrowcasting staat broadcasting, hetgeen staat voor het uitzenden van algemenere informatie die de interesse heeft van een veel breder publiek. Voor veel gebruikers is het echter de combinatie van narrowcasting en broadcasting, waardoor het mogelijk wordt om specialistische informatie te verspreiden naar een breed publiek, het meest interessant. Deze mogelijkheid van het Internet wordt wel beschreven met de term desktop broadcasting. Het is juist deze mogelijkheid waardoor veel sociale bewegingen en activisten worden aangetrokken. Het functioneren van diverse discussiegroepen over bijvoorbeeld mensenrechten en milieu, is gebaseerd op het distribueren van specialistische informatie naar een breed publiek.

Het kenmerkende broadcasting van meer traditionele media, zich richtend op een groot en breed publiek (de grootste gemene deler), heeft een unificerende werking.14 Hierbij kan gedacht worden aan het effect van collectieve kijk-ervaringen naar programma's van Mies Bouwman, Willem Ruis, Van Kooten en De Bie, het acht-uur-journaal en NOVA: 'The old media were unifying: they assembled and sustained nations with real-time theatre.'15 Het Internet, als gevolg van haar narrowcasting, werkt diversificerend en zou daarmee de maatschappelijke cohesie ontbinden en sociale fragmentatie in de hand werken.

De hierboven genoemde kenmerken van het Internet, hebben een belangrijk effect op de aanwezigheid van vormen van censuur. De controlemogelijkeden van overheden op de inhoud van dit moderne medium, zijn zeer beperkt.16 Er is sprake van censuur wanneer iemand poogt een ander bepaalde informatie te onthouden. Het gevolg van censuur is de vorming van een groep van weters en niet-weters of gecensureerden. Op het Internet is het erg moeilijk om informatie te censureren zoals bepaalde officiŽle instanties dat zo succesvol doen bij televisie, radio en krant. De afwezigheid van een centraal controlerend insituut dat toezicht houdt op de vorm en inhoud van de mediaboodschappen, alsmede de technische werking van het Internet, maken subtiele vormen van censuur erg moeilijk. Het uitschakelen van hele computernetwerken of het ontwrichten van telefoonlijnen zijn effectieve manieren maar zullen door hun opvallende karakter, niet snel worden gehanteerd. Ook het traditionele en subtiele afluisteren van telefoongesprekken, wordt op het Internet dankzij de ontwikkeling van encryptie-software zoals P.G.P. (Pretty Good Privacy), steeds minder makkelijk. Deze software vervormt de informatie volgens een bepaalde code. Vervolgens kunnen alleen de bezitters van de juiste code de informatie weer terugbrengen in de oude staat.

In het onderstaande schema zijn de voornaamste verschillen tussen het Internet en de meer traditionele media weergegeven.

Tabel 1. Verschillen tussen oude media en het Internet

Oude media (tv, radio) Internet
centraal decentraal
top-down bottom-up
passieve receptie actieve participatie mogelijk
monologisch dialogisch
indirecte invloed directe invloed mogelijk
broadcasting narrowcasting
unificerend diversificerend
censuur moeilijk censuur gemakkelijk


Het is van essentieel belang te beseffen welke positie het Internet inneemt in de huidige hedendaagse samenleving. Het Internet is een medium voor overdracht van informatie en ideeŽn. In de huidige hedendaagse samenleving nemen informatie en media een essentiŽle plaats in. Hannerz vindt dat binnen de antropologie van de hedendaagse samenleving de media, welke hij beschouwt als een belangrijk middel voor de sociale distributie van betekenissen en uitdrukkingsvormen van betekenissen, een meer centrale plaats moet krijgen.17 Het belang van de media en het feit dat het Internet op een aantal belangrijke punten verschilt van meer traditionele media, kunnen grote veranderingen teweegbrengen in het functioneren van individuen en groepen mensen, alsook in de manier waarop verschillende landen met elkaar in relatie staan.


3.3 Enige maatschappelijke consequenties

Gezien het feit dat het Internet nog een relatief jong medium is, blijft het grotendeels gissen naar de maatschappelijke consequenties. Hier zal duidelijk worden dat het Internet de in hoofdstuk drie genoemde tendensen stimuleert. Rob Shields, docent Sociologie en Antropologie aan de Carlton University zegt over het Internet:

'Spatially, messages originated in one place are disseminated immediately and have impacts far beyond the limits of a traditional face-to-face community and beyond the borders of state-sanctioned public spheres...'18

De overeenkomst met Giddens' definitie van globalisering is opvallend. Het centrale kenmerk van globalisering volgens Giddens is de impact van lokale gebeurtenissen op gedrag kilometers daar vandaan. Ook Shields benadrukt hier dit grensoverstijgende karakter van het Internet. Berichten die middels het Internet worden verstuurd, ondervinden geen problemen bij passering van nationale grenzen. Een medium dat met de snelheid van het licht opereert, doet tijd en ruimte van elkaar scheiden en maakt voorheen ontoegankelijke gebieden bereikbaar: '[...] technology makes the distant and foreign, present and tangible.'19 Mensen wordt de mogelijkheid geboden in contact te treden met anderen op een manier zoals dat tien jaar geleden nog ondenkbaar was. '... to be able to "chat" instantaneously with a neighbour on the other side of the world certainly changes notions of distance and locality.'20

Het internet faciliteert de vorming van een internationale economie. Op dit moment al vinden de meeste financiŽle transacties plaats middels elektronische communicatie. Email biedt internationale ondernemingen de mogelijkheid hun bedrijf effectiever te organiseren. Internationale ondernemingen kunnen zich decentraliseren en flexibiliseren zonder hun invloed over hun diverse vestingen te verliezen. Hierdoor worden deze adequater gecoŲrdineerd en kan snel kan worden ingesprongen op lokale ontwikkelingen. Het Internet stimuleert aldus '...the constitution of a production and management system spread all over the world, yet working on real time and working as a unit through the combination of telecommunications, fast transportation, and computerized flexible production systems.'21 Vertikaal georganiseerde bureaucratieŽn kunnen worden vervangen door multi-directionele netwerken dankzij de flexibele, betaalbare en steeds krachtiger communicatietechnologie.

Voor de burgers biedt het Internet de mogelijkheid om elektronisch te winkelen. Mensen hoeven hun huis niet meer uit om naar een winkel te gaan maar kunnen achter hun p.c. producten bestellen. Voor veel bedrijven is het Internet een interessant medium om hun produkten aan te prijzen. Hoewel het nog maar de vraag is of deze manier van winkelen aanslaat, lijken veel bedrijven iets te zien in deze manier van verkoop.22

Het Internet stimuleert een verdere vernauwing van de economische relaties tussen nationale economieŽn. Niet alleen als gevolg van het specifieke gebruik van het medium, maar tevens omdat voor bepaalde nationale economieŽn de internet-industrie is uitgegroeid tot een belangrijke sector. De bedragen die omgaan in de produktie, distributie en innovatie van computer- en communicatietechnologie, overstijgen de begrotingen van sommige afzonderlijke naties. De Internet-industrie kent een hoge mate van internationale spreiding voor wat betreft de produktie van technologie. Hierdoor zijn vele nationale economieŽn waarin deze technologie een belangrijke plaats inneemt, sterker van elkaar afhankelijk geworden. Het economische belang van de Internet-industrie wordt over de hele wereld erkend. Shields wijst in dit licht op het blindelings vertrouwen in het positieve economische effect van het nieuwe communicatiesysteem:

'Accepted on faith, broadband telecommunications systems allowing rapid transfer of information, video, images, text and voice are being proposed as "information superhighways" essential to economic development'23

Het Internet biedt een oneindig grote hoeveelheid informatie. Een eerste contact met het Internet doet het aanbod van informatie overkomen als een information blizzard.24 Het gevolg daarvan is dat onder gebruikers een permanent gevoel van ongemak bestaat. De ogenschijnlijk onbeperkte bron van informatie, perspectieven en analyses, doet afbreuk aan elke pretentie van waarheidsabsolutisme en de illusie over voldoende informatie te beschikken. Het demonstreert dat de werkelijkheid volledig afhangt van het perspectief van waaruit je kijkt.

De moeilijkheid om vormen van censuur toe te passen, resulteert in een communicatiesysteem dat wordt gekenmerkt door een grote mate van vrijheid. Deze afwezigheid van restricties op de uitwisseling van soorten informatie en kennis -hetgeen een belangrijk middel is om een groep mensen bij elkaar te houden- stelt de territoriale basis van nationale staten op de proef.25 Mensen zijn niet langer afhankelijk van centrale (nationale) instanties voor het verkrijgen van informatie. Aangezien het Internet zich juist kenmerkt door de afwezigheid en doorbreking van allerlei territoriale grenzen, verliezen nationale staten een belangrijke basis. Dit kan op den duur ernstige politieke en culturele legitimiteitsproblemen veroorzaken voor de geconstrueerde natiestaten: 'Nation-states are at a loss when faced with a global communication-network'.26 Het Internet biedt de mogelijkheid een wereldbeeld te ontwikkelen dat sterk natie-overstijgend is. Het Internet stimuleert de groei van het besef van een wereld waarin afzonderlijke nationale economieŽn met elkaar verbonden en wederzijds afhankelijk zijn. Met andere woorden, men is niet langer gebonden aan bepaalde lokaliteiten en ontwikkelt een sterk internationaal begrip.

Het Internet biedt een ideale voedingsbodem voor zoektochten naar het verleden. Daardoor herontdekken bijvoorbeeld veel 'slapende' etnische groepen of politieke denkbeelden zichzelf en komen weer tot leven. Ook worden er geheel nieuwe culturele identiteiten of lifestyles gevormd. Op het Internet zie je zelfs de opkomst van virtuele gemeenschappen27, ook wel bekend onder de naam electronic tribes of epistemic communities.28 Binnen deze gemeenschappen worden nieuwe gedragscodes, relatiepatronen en communicatievormen ontwikkeld. Diverse afscheidingsbewegingen verenigen over de hele wereld sympathisanten en bediscussiŽren hun gedachtengoed. Molukkers en Tamils zijn voorbeelden van groepen die in het Internet een nieuw terrein voor hun strijd hebben ontdekt. Als gevolg van haar niet-hiŽrarchische en censuur-vrije karakter, zullen de mensen zonder 'stem' gehoord kunnen worden: 'One modem, one vote'. Minderheidsgroeperingen en onderdrukten gebruiken het medium om uiting te geven aan hun ongenoegen en de wereld op de hoogte te stellen van hun problematiek.

Echter, het Internet kan wel democratisch zijn, maar de toegang tot het medium is dat zeker niet. Hierboven werd al gewezen op het feit dat het een zeer kleine groep is die op dit moment toegang heeft tot het Internet. De selectiecriteria zijn zwaar: middelen voor de essentiŽle techniek (computer, modem en betrouwbare telefoonlijnen) en kennis (om effectief gebruik te kunnen maken van het medium). Vooral het belang van dit laatste wordt nogal eens onderschat.29 Lang niet iedereen kan effectief omgaan met de modernste technieken door het gebrek aan gebruikservaring en een conceptueel raamwerk om het medium te plaatsen. Toegang tot de benodigde techniek is nog lang geen garantie voor het gebruik, laat staan voor een effectief gebruik ervan. Op internationaal niveau gezien, is het Internet een medium waarin vooral hoog opgeleide jonge Amerikaanse mannen participeren. Continenten zoals bijvoorbeeld Afrika, ontbreken nagenoeg geheel.30 Aangezien het Internet nogal wat eisen stelt aan haar gebruikers, lijkt een nieuwe tweedeling in de wereld tot de mogelijkheden te behoren. Rijk en arm, noord en zuid, informatie haves en have-nots, dreigen een nieuwe afhankelijkheidsrelatie te ontwikkelen, gebaseerd op toegang tot informatie. David Ronfeldt heeft derhalve al gesproken van information-imperialism.31

Een andere belangrijke vraag is wat het Internet voor het functioneren van de democratische processen betekent. De representatieve democratie zoals deze in Nederland bestaat, zou in een toekomst waarin het Internet gemeengoed is geworden voor de hele bevolking, niet meer relevant zijn. In plaats daarvan pleit Harry Cleaver, een belangrijk Amerikaans econoom, voor een niet-representatieve democratie waarin niemand bepaalt wat iemand anders denkt, doet of mag denken en doen. Het volk zal zichzelf regeren, een soort 'grassroots [...] cyberdemocracy', zonder tussenkomst van controlerende instituties: 'self-governance, of, for, and by the people'. In deze democratische samenleving wordt door niemand bevelen gegeven, maar is uitsluitend sprake van raadplegende en coŲrdinerende individuen. Cleaver wijst hierbij op de vorming van een constante en eindeloze dialoog over de aard van de coŲrdinatie. In het tijdperk van het Internet valt het volk niet langer te controleren. Deze situatie van ungovernability is volgens hem echter geen onoverzichtelijke chaos maar een aantrekkelijke situatie van horizontale verhoudingen en totale vrijheid van alles en iedereen.32 Een belangrijke kanttekening die in dit kader moet worden gemaakt is dat de kwaliteit van de informatie op het internet nog te wensen overlaat. Raķl Trejo Delarbre, een vooraanstaand communicatiewetenschapper, voorziet niet veel potentieel voor de democratiseringsprocessen. De discussies die op het Internet worden gevoerd, betreffen doorgaans het uitwisselen van zeer korte berichten. Uitgebreide vertogen komen nauwelijks voor. Het gedrag kenmerkt zich vooral door '... entering data, scrolling through it, revealing snippets of this and that.'33 De complexiteit van de vraagstukken waar politici zich over buigen is doorgaans dermate groot dat het Internet geen geschikt medium lijkt om daarover op een gedegen manier te kunnen discussiŽren.34


3.4 Implicaties voor individueel gebruik

Het Internet kent zeer veel toepassingsmogelijkheden. De keuzes die de gebruikers maken, zullen voor een groot deel de uiteindelijke toepassingen van het Internet bepalen. Zoals de machete35 gebruikt kan worden om een pad in het oerwoud te kappen, kan hij ook dienen als moordwapen. Met andere woorden, er bestaat een groot aantal mogelijke gebruiksdoelen die in de omgang met het medium ontwikkeld zullen worden. De inhoud en vorm van het Internet is het resultaat van een constante produktie en reproduktie van vorm en inhoud door haar gebruikers.36 De vrijheden die gebruikers genieten, hebben in de korte tijd dat het Internet bestaat, geresulteerd in een zeer pluriforme inhoud en vorm. Het Internet wordt gebruikt door universiteiten, activisten, regeringen, bedrijven, terroristen, sociale bewegingen, en miljoenen andere individuen.

Steeds meer mensen worden aangetrokken door de nieuwe mogelijkheden die het Internet te bieden heeft. In de reclame-advertenties van Internet-providers wordt meestal gewezen op de grote voordelen die het nieuwe medium te bieden heeft voor het efficiŽnter organiseren van bijvoorbeeld het huishouden en de financiŽn. Het is opvallend dat eerst de efficiŽntie van een nieuwe technologie wordt benadrukt, en later meer aandacht voor en zelfs bezorgdheid over de sociale implicaties valt te bespeuren.37 Het moge duidelijk zijn dat ook aan het Internet een groot aantal interessante praktische en psychologische kwesties kleeft.

Eťn van de belangrijkste redenen om een aansluiting op het Internet te nemen, is dat het een zeer goedkoop communicatiemedium is. Aangezien het Internet internationale en intercontinentale verbindingen legt op basis van het tarief van een lokale telefoonverbinding, stelt het veel bedrijven een sterke daling van de communicatiekosten in het vooruitzicht. De hoge kosten van het faxapparaat staan in schril contrast met de kosten van communicatie middels email. Naast lage kosten is het Internet ook een medium dat een zeer groot bereik heeft. In de virtuele wereld van cyberspace bestaan geen beperkingen voor wat betreft geografische afstand. Ook de snelheid waarmee gecommuniceerd kan worden, is vele malen groter dan faxen. Daardoor is het zeer eenvoudig om goedkoop en intensief contact te onderhouden met een groot aantal personen die zich verspreid over de wereld kunnen bevinden. Bovendien is de intensieve vraag-en-antwoord cyclus een zeer levendig en aantrekkelijk communicatievorm. Email verslaat de fax op een aantal belangrijke punten (kosten, snelheid en intensiteit) en doet de post als alternatief communicatiemedium helemaal verbleken.

Naast bovengenoemde praktische aspecten, kan tevens een aantal meer psychologische aspecten worden onderscheiden. In het Internet is de gebruiker anoniem en kan op een flexibele en fluÔde wijze invulling geven aan zijn virtuele identiteit. Op het Internet heeft niemand zekerheid over de identiteit van de persoon waarmee hij of zij communiceert.

De ogenschijnlijk oneindige hoeveelheid informatie biedt de individuele gebruikers de mogelijkheid om de wereld vorm te geven en te interpreteren zoals ze zelf willen. De veelheid aan perspectieven, meningen en analyses biedt mensen een groot aantal keuzes ter inrichting van hķn werkelijkheid. Er wordt informatie gezocht die past bij de eigen werkelijkheidsinterpretatie, waardoor deze continu bevestigd kan worden. De postmodernistische en constructivistische opvatting van de werkelijkheid is juist a fortiori geldig voor het Internet. De werkelijkheid op het Internet wordt in de omgang met het medium gevormd door de gebruikers. Op dit punt moet gewezen worden op de belangrijke bijdrage die de culturele antropologie kan leveren. Het is juist de antropologie die betekenisgeving en werkelijkheidsconstructie van individuen een centrale plaats toebedeelt. Het Internet biedt de antropologie een nieuw "exotisch" terrein waarop deze processen kunnen worden bestudeerd.

Het Internet creŽert een in essentie volledig vrije wereld, waarin machtsverschillen tot het minimum zijn teruggedrongen. Het ligt niet in de aard van het Internet dat het denken en doen van een individu wordt bepaald door iemand anders. Met andere woorden, het gaat er niet om wie de heersers en wie de beheersten zijn, maar deze twee noties zijn hier betekenisloos geworden.38 Door de afwezigheid van machtsverschillen, biedt het Internet een uitweg voor de alledaagse hiŽrarchische fysieke realiteit waarin mensen eerder geleefd worden dan hun eigen leven bepalen. Het Internet als toevluchtsoord met een utopische vrijheid waarin iedereen God kan zijn.

Volgens Trejo is het belangrijk te beseffen hoezeer mensen verslaafd kunnen raken aan de vrijheid in het Internet en daardoor wereldvreemd kunnen worden.39 Net als de televisie maar dan vele malen versterkt, biedt het Internet een alternatieve gesimuleerde wereld, vrij van verplichtingen, geboden en verboden. Het Internet zou je zelfs, net als drugs dat doen, in een andere staat van bewustzijn brengen.40 Internet-verslaafden verliezen daardoor elk onderscheidend vermogen tussen werkelijkheid en virtualiteit, met alle gevolgen van dien.41 Vooral de techniek van virtual reality biedt de mogelijkheid om je eigen wereld te creŽren, met je eigen wetten, je eigen omgeving, en zelf bedachte gebeurtenissen. Mogelijkerwijs kan dit vervolgens leiden tot het ontwijken van alternatieve interpretaties waardoor iemand vast komt te zitten in zijn of haar eigen belevenis, een soort digitale struisvogelmentaliteit. Een goed voorbeeld waaruit blijkt hoezeer mensen worden aangetrokken door de alternatieve vrije wereld die het Internet hen biedt, is het in 1996 uitgebrachte driedimensionale computer-fantasiespel Quake. Dit spel wordt dagelijks door duizenden mensen gespeeld in een netwerk via het Internet. Hierbij participeren meerdere mensen uit de hele wereld in hetzelfde spel. Mensen uit China vormen allianties met Amerikanen en strijden tegen een groep van Europeanen. De meeste commercieel uitgebrachte spellen worden overigens voorzien van de mogelijkheid om in netwerken en via het Internet te spelen. De populariteit van dergelijke computer-fantasiespellen is erg groot. Echter, ook het zogenaamde datasurfing, waaraan op dit moment nog de meeste tijd lijkt te worden besteed, waarbij van site naar site wordt 'gesurft' op zoek naar informatie (of alleen om het surfen), is volgens Dan Thu Nguyen, specialist op het gebied van de relatie tussen massamedia en politiek, een vorm van escapistisch gedrag om de dagelijkse stress te kunnen ventileren. Voorts wijst hij op de vorming van een universele fantasie-cultuur:

'It [Internet, AP] places millions in a tribalized fantasy culture, a theatre of the bizarre and the absurd. Fantasy culture becomes universal by making all the world a proliferation of cyberstages, an inauthentic virtual simulation of Shakespeare's old theatrum mundi.'42


Het creŽren van je eigen werkelijkheid kan al snel resulteren in een sterke mate van individualisering. Gevangen in de alternatieve werkelijkheid die het Internet haar gebruikers biedt, wordt hun onderlinge samenhang gereduceerd. Tegen het vermaarde individualiseringseffect van het Internet moet echter een belangrijk tegenargument worden ingebracht. Op het Internet zijn allerlei activisten actief en dit heeft onder andere geleid tot de vorming van een solidariteitsnetwerk. De invloed van activisten als gevolg van dergelijke krachtenbundeling is dan ook sterk gestegen in het Internet-tijdperk.

De anonimiteit en de flexibiliteit en fluÔditeit van de identiteit in het Internet is hierboven uitgelegd als belangrijke aantrekkelijke eigenschap. Echter, het is voor de communicerende partijen niet altijd even aangenaam wanneer er geen duidelijkheid bestaat over elkaars identiteit. Daarnaast biedt het Internet weinig mogelijkheden om de authenticiteit van verstuurde berichten te kunnen verifiŽren. Het ontvangen van een email betekent nog niet dat de schrijver van het bericht overeenkomt met de eigenaar van het email-adres. Misbruik van email-adressen wordt overigens, zoals elders al werd gesteld, steeds moeilijker gemaakt door de ontwikkeling van geavanceerde encryptie-programmatuur. De onzekerheid over de identiteit van de zender en authenticiteit van het verzonden bericht maken de betrouwbaarheid en waarheid van informatie op z'n minst twijfelachtig.

Een ander hardnekkig probleem is het "misbruik" van het Internet. Ik zet hier misbruik tussen haakjes juist om aan te geven hoe moeilijk het is dit te definiŽren. Doorgaans valt onder 'misbruik' het versturen van pornografisch materiaal, racistische uitspraken en terroristische 'adviezen'. Zo heeft een Internet-provider in Duitsland haar leden de toegang tot dergelijke informatie moeten blokkeren. Het bedrijf moest dit doen op aandringen van de Duitse regering die kinderpornografisch materiaal had ontdekt op het netwerk.43 In Nederland bestaat een Internet-pagina waar mensen die racistisch of pornografisch getint materiaal vinden, dat kunnen melden zodat er eventueel juridische stappen ondernomen kunnen worden. Ook worden regelmatig terroristische sites ontdekt die gedetailleerde informatie over het vervaardigen van explosieven bieden. In de Verenigde Staten vallen restrictieve maatregelen op het Internet doorgaans in het verkeerde keelgat. Daar heerst de opvatting dat op het Internet sprake moet zijn van absolute vrijheid en geen enkele vorm van censuur getolereerd kan worden. Natuurlijk wordt het onderscheid tussen 'gebruik' en 'misbruik' volledig bepaald door het gehanteerde perspectief. Opvallend was de mening van veel van mijn respondenten (veelal linkse activisten) over dit onderwerp. Ook zij stelden absolute vrijheid voorop en zien dergelijke 'misbruiken' als inherent bijverschijnsel. De oplossing zien zij niet in de vorming van een regulerende institutie (in Mexico komt censuur op grote schaal voor) maar meer in zelfregulatie.44 Door de noviteit van het medium is het voor de politiek niet duidelijk hoe de informatie op het Internet juridisch-technisch dient te worden behandeld. Meestal bestaat er geen toepasselijke wetgeving en moet er creatief worden omgegaan met bestaande mediawetten.

Het feit dat het Internet een nog vrij recent fenomeen is, betekent bovendien dat mensen het medium nog niet volledig hebben gedomesticeerd. Nog maar een klein en niet-representatief deel van de wereldbevolking heeft het fenomeen geÔncorporeerd in het dagelijks leven. Het duurt een lange tijd voordat mensen goed met het nieuwe medium om kunnen gaan en voordat ontdekt is waar de informatie is die zij interessant vinden. Zoals de meesten wel als gevolg van jarenlang gebruik, een routinematige manier hebben ontwikkeld voor het gebruik van een krant, zo ook moet het gebruik van Internet nog verder ontwikkeld worden en uitgroeien tot gewoontegedrag.45 De noviteit van het Internet betekent ook dat het nog geteisterd wordt door allerlei kinderziektes. Tijdens de uitvoering van mijn onderzoek kwam het regelmatig voor dat er als gevolg van overbelasting van het systeem, geen contact kon worden gelegd met de Internet-pagina van La Jornada, een belangrijke Mexicaanse krant. En hoe vaak komt het niet voor dat teksten onleesbaar zijn door bepaalde incompatibiliteitsproblemen? De overbelasting van het netwerk is een belangrijk probleem waarvoor wellicht in de nabije toekomst een oplossing gevonden zal worden.

Hierboven is gepoogd een beschrijving te maken van een aantal eigenschappen van het Internet en de mogelijkheden die het medium biedt voor de maatschappij en het individu. Door de algehele euforie omtrent het Internet, bestaat de hardnekkige misvatting dat het Internet, gezien deze eigenschappen en mogelijkheden, de oplossing is voor reŽle problemen. Hieruit wordt vervolgens afgeleid dat hoe meer mensen toegang hebben tot dit medium, hoe beter de wereld er uit zou zien. In het tijdperk waarin het Internet gemeengoed is geworden, bestaat meer democratie, meer vrijheid en meer gerechtigheid. Er is aandacht voor ieders mening en er worden eenvoudig en snel oplossingen bedacht voor de hardnekkigste problemen. De miljardeninvestering van de Amerikaanse president Clinton in het Internet met de bedoeling iedere Amerikaan het Internet op te sturen, is een goed voorbeeld van deze visie. In Nederland reflecteert het digitale offensief van ministers Wijers en Ritzen deze visie. De oplossingsvisie moet echter worden gecontrasteerd met de beperkte bijdrage die het Internet kan leveren voor de oplossing van de problemen van sloppenwijkbewoners, zwervers en heroÔneverslaafden op Hoog Catharijne. Voor hen heeft het Internet allerminst betekenis: 'information does not keep you warm.' Het is dan ook veel realistischer het Internet te zien als een middel om problemen op te lossen dan als oplossing op zich. Betere internationale communicatie kan bijvoorbeeld leiden tot een sterker besef van de wereld als ťťn geheel, bestaande uit wederzijds afhankelijke eenheden. Dit besef kan resulteren in de groei van een internationaal overleg over de oorzaken van structurele armoede en het ontwikkelen van effectievere armoedebestrijdingsprogramma's. Echter, er blijven altijd mensen nodig om de beslissingen te nemen en beleid te vormen en uit te voeren.


3.5 De emancipatoire mogelijkheden

Op dit moment vormen allerlei sociale bewegingen ťťn van de opvallendste gebruikersgroepen van het Internet. Strijdend tegen onrechtvaardigheid, onderdrukking, milieu-aantasting en vůůr democratie, vrijheid en rechtvaardigheid, hebben deze bewegingen met het Internet een belangrijk nieuw wapen in handen gekregen. De Amerikaanse hoogleraar Tom Stonier stelde dat mensenrechten en democratie positief beÔnvloed worden door telecommunicatie. Volgens hem zijn autoritaire regimes onbestaanbaar bij een telefoondichtheid van meer dan twintig lijnen per honderd inwoners [Stonier geciteerd in Hegener 1995:36]

Door veel auteurs wordt gewezen op het cruciale belang van het Internet voor moderne sociale bewegingen. Middels dit medium kunnen zij op eenvoudige wijze de aandacht vestigen op de idealen van hun strijd.47 Omdat informatie een essentieel ingrediŽnt van politieke macht is geworden in de huidige samenleving, is het succes van sociale bewegingen voor een groot deel afhankelijk van de toegang tot en hun effectief gebruik van de media [Castells 1996:33].

Dankzij het Internet staan sociale bewegingen niet langer lijnrecht tegenover een bureaucratisch staatsapparaat maar beweegt zich er midden en eigenen zichzelf ruimtes toe [Nelson 1996]. De Amerikaanse antropologe Diana Nelson beschrijft in dit licht de 'Maya Hacker' in Guatemala. Zij beschrijft hiermee een groep activisten in Guatemala-stad die middels het Internet poogt de Guatemalteekse natiestaat te herprogrammeren en een nieuwe Maya-identiteit te ontwikkelen. In analogie met de computer-hacker, die een computersysteem van binnen uit probeert te begrijpen om vervolgens volledig naar zijn hand te kunnen zetten, omschrijft Nelson de 'Maya hacker' die de werking van de Guatemalteekse natiestaat tracht te begrijpen en deze middels gebruikmaking van het Internet probeert te herprogrammeren. Deze activiteiten op het Internet vormen in haar ogen: '... tools for reprogramming work, manuals for writing a new operating system that will read commands in indigenous languages and lay out a menu of demands for cultural, educational, health, territorial, and human rights for the Maya.' Aangezien de Guatemalteekse media (vooral televisie) grotendeels bepalen hoe de indianen zichzelf zien, is het belangrijk dat het Internet ruimtes schept om die stereotype beeldvorming te kunnen compenseren.

Om duidelijk te maken op welke manier het Internet kan bijdragen aan de coŲrdinatie van internationale acties, volgt hier een voorbeeld:

'As the captain of a tanker with 630 tons of toxic waste maneuvered his groaning vessel out into the Irish sea, a red light flashed on a computer modem in the Greenpeace office in Mexico- City. Roberto Lopez, public-relations coordinator for Greenpeace in Mexico, switched on his monitor and read an alert from the Greenpeace office in England that the tanker was headed for Mexico. In seconds, he was calling a press conference to halt the shipment, while accross the ocean his fellow environmental activists attempted to obstruct the vessel's passage out of Liverpool's port. Such an instant alert also allowed Lopez to contact Mexican federal environmental officials. They responded by temporarily shutting down the Mexican company contracted to receive the waste' [Cook 1995: 28].

Uit het voorbeeld blijkt heel duidelijk dat het Internet voor sociale bewegingen, in dit geval Greenpeace, een groot potentieel heeft. De eerder genoemde praktische voordelen van het Internet hebben veel sociale bewegingen doen besluiten het Internet intensief te gaan gebruiken. In Mexico is speciaal voor dit soort groeperingen een Internet-provider opgericht: LaNeta. Zij vormen de Mexicaanse tak in het wereldwijde A.P.C. (Association for Progressive Communications). De kosten die LaNeta in rekening brengt voor haar diensten zijn gebaseerd op het non-profit principe en daardoor vrij laag. LaNeta kent een zeer divers ledenbestand, variŽrend van groepen strijdend op het gebied van aids en feminisme, tot strijders voor mensenrechten, en zelfs ook guerrillabewegingen zoals het EZLN. Ook buiten LaNeta bestaat een aantal opvallende Internet-sites zoals het East Timor Action Network, MolukuNet, TamilNet.

Voor al deze groeperingen biedt het Internet belangrijke praktische voordelen zoals lage kosten, groot bereik en intensiever internationaal contact. Middels het Internet kunnen zij hun idealen verspreiden en op internationaal niveau acties en demonstraties coŲrdineren. De verstuurde berichten functioneren volgens het shareware-concept zoals dat bestaat in de software-branche [Nelson 1996]. Het idee daarachter is: kijk of je er wat aan hebt en geef het door.

Op het Internet zijn zoals gezegd vele sociale bewegingen actief. Twee opvallende sites zijn, zoals gezegd, bijvoorbeeld het voornoemde TamilNet en MolukkuNet. Beide netwerken vervullen een cruciale rol in de continuering van de beweging. Verspreid over de wereld worden via het Internet mensen in staat gesteld met elkaar te discussiŽren over de strijd en kunnen internationaal gecoŲrdineerde acties voorbereiden. In China is ten tijde van de studentenonlusten op het Plein van de Hemelse Vrede, ook intensief gebruik gemaakt van het computernetwerk waardoor de gebeurtenissen tot in de details gevolgd konden worden. Ook bood het internet een alternatieve interpretatie van de feiten ter aanvulling op de eenzijdige berichtgeving van de officiŽle Chinese media. Een recenter voorbeeld is de manier waarop de radio-uitzendingen van een Servisch radiostation de media-blokkade kon doorbreken. Via het Internet konden de verboden uitzendingen naar Nederland worden gestuurd en alsnog worden uitgezonden. Bovendien bereikte een Internet-pagina van Belgradose studenten waarin ze tegen de Servische president Milosevic agiteren, een vermelding op de CNN-pagina [Volkskrant, 2 december 1996]. Hieruit blijkt wederom hoe moeilijk het is het Internet te blokkeren. Ook in Birma wordt door studenten veelvuldig gebruik gemaakt van het Internet om te discussiŽren over de situatie in het land. Het Free Burma Net verenigt Birmese studenten over de hele wereld en heeft bijvoorbeeld geleid tot invloedrijke demonstraties in de Verenigde Staten tegen de aanwezigheid van Pepsi-cola in Birma [Ars 1996:24-25
. De strijd van de Mexicaanse guerrillagroep EZLN, is een ander goed voorbeeld van een strijd waarin wapens worden bijgestaan door moderne media. Hoe gelukt het deze guerrillabeweging informatie te distribueren naar het Internet? Is het inderdaad zo dat vanuit de ontoegankelijke jungle van Chiapas een voornamelijk indiaanse groepering middels laptops, telefoons en satellieten, hun idealen worden verspreid over de hele wereld? Biedt de geschiedenis van de beweging enige aanknopingspunten ter verklaring van bovenstaande opvattingen?


Noten:
1 Batty, M. en Barr, B., 'The electronic frontier. Exploring and mapping cyberspace.' In: Futures: the journal of forecasting and planning, volume 19, nummer 7, 1994, p. 699
2 Personal Computer Magazine, 'InterNETmediair'. Intermediair, nummer 36, 8 september 1995
3 Personal Computer Magazine, 'InterNETmediair...'
4 Personal Computer Magazine, 'InterNETmediair...'
5 Gaffin, A., 'What is the Internet?'. Index to demystifying the Internet, Delaware (University), http://www.udel.edu/, 27 januari 1995
6 Cleaver, H., The Zapatistas and the electronic Fabric of Struggle. Ongepubliceerd manuscript, http://www.eco.utexas.edu:80/homepages/Faculty/-Cleaver/chiapas95.html, 1995
7 Chandler, D., 'Technological and media determinism'. In: Media and communications studies page, http://www.aber.ac.uk:80/~dgc/tecdet.html, 1995
8 Cleaver, H., 'The Zapatistas...'
9 Personal Computer Magazine, 'InterNETmediair...'
10 Poster, M., 'Postmodern Virtualities...', p. 88
11 Ascott geciteerd in Stallabrass, J., 'Empowering Technology: The Exploration of Cyberspace'. New Left Review, nummer 211, 1995, p. 12
12 Je ziet heel duidelijk de opkomst van een groeiende groep van mensen die informatiebeheersing tot hun dagtaak hebben verheven.
13 Hannerz, U., Cultural Complexity..., p. 85
14 Thu Nguyen, D. en Alexander, J., 'The coming of...', p. 108
15 Thu Nguyen, D. en Alexander, J., 'The coming of...', p. 108
16 Thu Nguyen, D. en Alexander, J., 'The coming of...', p. 109
17 Hannerz, U., Cultural Complexity..., p. 9-10
18 Shields, R. (ed.), Cultures of Internet. Virtual spaces, real histories, living bodies, Londen, SAGE, 1996, p. 4
19 Shields, R. (ed.), Cultures of Internet..., p. 5
20 Stallabrass, J., 'Empowering technology...', p. 3
21 Castells, M., 'The net and the self...', p. 18
22 Een korte zoektocht op het Internet resulteert al snel in een enorme lijst aan bedrijven die via het Internet burgers in staat stellen om via het Internet produkten te kopen. De betaling geschiedt doorgaans met een creditcard. Het nummer van dit pasje wordt aan het bedrijf gegeven en zij krijgen daarmee het recht om een bepaald bedrag van de rekeing af te boeken. Het produkt wordt vervolgens aan de deur afgeleverd. Op het Internet worden op deze manier al auto's verkocht en ook de huizenmarkt is sinds kort op het Internet verschenen.
23 Shields, R., Cultures of Internet..., p. 2
24 Keane, J., 'Democracy and the media'. International social science journal, volume 43, deel 3(129), 1991, p. 535
25 Thu Nguyen, D. en Alexander, J., 'The coming of...', p. 108
26 Poster, M., 'Postmodern Virtualities', p. 85
27 Term van Rheingold, geciteerd in Poster, M., 'Postmodern Virtualities', p. 88
28 Ronfeldt, D., 'Cyberocracy is coming!'. Information Society, volume 8, deel 4, 1992.
29 Interview met Emilio Alvarez Icaza (CENCOS), 4 juli 1996
30 Hegener, H., 'Hallo hier @frika'. Vrij Nederland, 25 november 1995
31 Ronfeldt, D., 'Cyberocracy...'
32 Cleaver, H., 'The Zapatistas...'
33 Stallabrass, J., 'Empowering Technology...', p. 15
34 Interview met Raul Trejo Delarbre, 10 juli 1996
35 Machete is het spaanse woord voor een groot hakmes dat in Mexico door de boeren bevolking wordt gebruikt.
36 Cleaver, H., 'The Zapatistas...'
37 Ronfeldt, J. 'Cyberocracy...'
38 Cleaver, H., 'The Zapatistas...'
39 Interview met Raul Trejo Delarbre, 10 juli 1996
40 Thu Nguyen, D. en Alexander, J., 'The coming of...', p. 102
41 Shields, R., Cultures of Internet..., p. 9
42 Thu Nguyen, D. en Alexander, J., 'The coming of...', p. 116
43 de Volkskrant, 6 januari 1996
44 Interviews met Mario Monroy (SIPRO), 13 juni 1996; Arturo Grunstein (UAM), 14 juni 1996; en Raķl Trejo Delarbre (UNAM), 10 juli 1996
45 Interview met Emilio Alvarez Icaza (CENCOS), 4 juli 1996
47 Eyerman, R., 'Modernity and social movements'. In: Diani, M. en Eyerman, R., (eds.), Studying collective action, Londen, SAGE, 1992, p. 43

2 previous Index next4
Home Subject Areas Samenleven Suggesties? Zoek