Index Home Subject Areas Samenleven Suggesties? Zoek

2
Enkele tendensen in de samenleving




1 previous Index next3

Wanneer de hedendaagse samenleving nauwkeurig bekeken wordt, ontstaat al snel het beeld van een culturele lappendeken of (cultureel) mozaÔek. We gebruiken woorden uit het Duits, Masai-speren verworden tot wandversiersels, we eten Amerikaanse hamburgers bij McDonald's, we vinden hiphop muziek mooi, dragen poncho's, kijken naar de Oprah Winfrey show, vinden dat we in harmonie met de natuur moeten leven, en krijgen meer emoties bij het horen van een lied van Evita Perůn dan bij het nationale volkslied. Naast de pluriformiteit van voorwerpen en betekenissen is de aanwezigheid van een groot aantal (nieuwe) sociale groepen (mede als gevolg van migratie) en hun perspectieven op de werkelijkheid, een ander belangrijk aspect van de hedendaagse samenleving.

De sterk gegroeide omvang en snelheid van de internationale distributie van voorwerpen en betekenissen uit culturele contexten ('cultural flow' - Appadurai 1991:192) is ondermeer mogelijk geworden door de ontbinding van allerlei geografische barriŤres. Dit ontbindingsproces komt onder andere tot uitdrukking in en wordt tegelijkertijd gestimuleerd door de sterk internationaliserende economie, de toenemende migratie en de groeiende rol die communicatietechnologie speelt. Deze zorgen ervoor dat cultureel geconstrueerde betekenissen en uitdrukkingsvormen van die betekenissen (de Zweedse antropoloog Ulf Hannerz gebruikt de term 'externalization' [Hannerz 1992: 7] in een sterk gereduceerde tijdsspanne kunnen worden verspreid over de hele wereld. Door deze snelle distributie hebben lokale gebeurtenissen steeds meer invloed op het gedrag en denken van mensen aan de andere kant van de wereld, een proces dat beter bekend staat als globalisering.


2.1 Het globaliseringsproces

De term globalisering is nog niet zo lang geleden in de wetenschap geÔntroduceerd. De Amerikaanse socioloog Roland Robertson ziet vooral de Tweede Wereldoorlog en de nasleep daarvan als beginpunt van het globaliseringsproces. De oorlog resulteerde in de 'vorming' van de Derde Wereld, diverse internationale, transnationale en supranationale instituties (denk aan de Verenigde Naties) en verschillende pogingen om de 'wereld-economie' te coŲrdineren [Robertson 1992: 9].

De wereld comprimeert en er ontstaat een situatie van 'global interdependence' [Robertson 1992: 6] waarbij voorheen losstaande en onafhankelijke lokaliteiten voor hun functioneren steeds afhankelijker worden van andere lokaliteiten. Een belangrijk voorbeeld waarin de global interdependence tot uitdrukking komt is de mondiale economie. Hierin zijn economische systemen en culturele tradities in toenemende mate met elkaar verbonden. Wallerstein legt met zijn 'world system'-benadering de nadruk op het systemische karakter van de wereldwijde verhoudingen. Het 'world system' is volgens hem in het verleden gevormd en nagenoeg onveranderbaar. Bovendien was zijn theorie sterk gebaseerd op de bipolariteit van de dependency-theorie waarin sprake is van een ongelijke relatie tussen het centrum en de periferie. Later werd door andere globaliseringsdenkers (mede onder invloed van de popularisering van de chaos-theorie in de wiskunde [Cheater 1995: 124] de nadruk gevestigd op de rol die de voortdurend veranderende historische context speelt in de vorming van de internationale relaties. Dit verschoof de discussie naar een voorstelling van het globale geheel dat complexer, meer fluÔde en vormbaar is en niet langer systemisch en vaststaand zoals bij Wallerstein. Het sterke onderscheid tussen een centrum en een periferie maakt plaats voor een multipolaire voorstelling. Bovendien kan het lokale en globale niveau niet meer van elkaar gescheiden worden daar deze volledig met elkaar vervlochten zijn.

Het is belangrijk te beseffen dat het globaliseringsproces haar weerslag heeft op het lokale niveau. In zijn boek The consequences of modernity6 gaat de socioloog Anthony Giddens in op de het fenomeen globalisering dat hij definieert als:

'...the intensification of worldwide social relations which link distant localities in such a way that local happenings are shaped by events ocurring many miles away and vice versa' [Giddens 1992: 64]


Giddens betoogt dat het lokale alleen begrepen kan worden wanneer rekening wordt gehouden met de sociale, economische, culturele en demografische processen die zich afspelen binnen naties en deze bovendien overstijgen. Giddens stelt het verkleinen van de wereld, als gevolg van versterkte relaties tussen geografisch gescheiden lokaliteiten, als centrale kenmerk van het globaliseringsproces. Dit wil zeggen dat gebeurtenissen in gebied X niet volledig verklaarbaar zijn zonder daarbij de gebeurtenissen buiten de grenzen van dat gebied te betrekken. Met andere woorden, de ontwikkelingen in een bepaalde lokaliteit zijn niet langer ontkoppeld van de gebeurtenissen buiten die specifieke lokaliteit. Er ontstaat een situatie van wederzijdse afhankelijkheid op een internationaal niveau; hierdoor neigt het complex van sociale relaties eerder een chaotisch dan homogeen karakter te krijgen.8

Globalisering komt vooral tot uitdrukking in transnationale ondernemingen en geldmarkten maar ook in etnische groepen (denk aan de relaties die bijvoorbeeld Turken in Nederland onderhouden met het moederland), sektarische bewegingen (denk aan de internationaal opererende Scientology-church) welke in toenemende mate op zo'n manier functioneren dat specifieke territoriale grenzen worden overstegen.9 Giddens onderscheidt een aantal dimensies van globalisering. Dit zijn onder andere de internationale kapitalistische economie, het natiestaat-systeem, en de internationale arbeidsdeling. Aan de hand van deze dimensies beschrijft Giddens het fenomeen globalisering.

De eerste twee dimensies, de kapitalistische economie en het systeem der natiestaten, staan direct met elkaar in verband. Giddens beschrijft de ontwikkeling van een internationale economie welke de territoriale grenzen van de natiestaten overstijgt (deterritorialisering). Daar waar natiestaten gedefinieerd worden op basis van onder andere territoriale grenzen, overstijgen internationale ondernemingen deze. Internationale ondernemingen (Shell, I.B.M., General Motors, en dergelijke) zijn voor nationale economieŽn zeer belangrijk en hebben daardoor vergaande invloed op het beleid van natiestaten. Tussen beide actoren heerst een voortdurende spanning. De groeiende internationalisering van de economie heeft er ondermeer toe geleid dat er tussen nationale staten blokvorming ontstond, om tegenwicht te kunnen bieden aan de macht van bepaalde grote nationale economieŽn. Te denken valt aan de vorming van de E.E.G. (Europese Economische Gemeenschap), N.A.F.T.A. (North American Free Trade Agreement) en E.A.E.A. (de Aziatische equivalent van NAFTA). De oprichting van de EEG maakt duidelijk dat internationale samenwerking meestal gestimuleerd wordt door economische motieven. Dit geldt ook voor het NAFTA, een vrijhandelszone tussen Canada, de Verenigde Staten en Mexico. In dit licht bezien lijken nationale economieŽn steeds minder relevantie te bezitten. De wereld wordt kleiner waardoor de rol en legitimiteit van natiestaten ook verandert. Het betekent echter niet dat naties en natiestaten als gevolg van het globaliseringsproces verdwijnen. Nationale staten blijven belangrijke spelers in de wereldwijde economie op basis van de verdediging van nationale belangen welke zij representeren. Als spelers in de mondiale economie beÔnvloeden zij nationale economieŽn en nationale economische politiek.10

Een sterk internationaliserende economie heeft gevolgen voor de relatie tussen natiestaten. Het zoeken naar het goedkoopste productiealternatief heeft geresulteerd in een ver doorgevoerde internationale arbeidsdeling en internationale decentralisatie van het productieproces, de derde dimensie van globalisering. Dit leidde onder andere tot het ontstaan van de New Industrialised Countries (N.I.C.'s) in AziŽ en elders. Door het zoeken naar het goedkoopste alternatief kan het zijn dat hout wordt gewonnen in Venezuela, bewerkt wordt in Mexico, van Ghanese houtbewerkers de uiteindelijke vorm krijgt en in Nederland door Xenos of V&D wordt verkocht. Een dergelijk decentraal productieproces heeft een grote mate van wederzijdse afhankelijkheid tussen betrokken actoren tot gevolg. Wanneer V&D niet meer geÔnteresseerd is in een bepaald product of als in Venezuela de houtkappers staken, heeft dit gevolgen voor een reeks van andere bij het productieproces betrokken actoren. Onafhankelijke, autarkische nationale economieŽn komen in de huidige wereld dan ook steeds minder voor.

Hierboven is vooral aandacht besteed aan de globalisering van de economie en welke gevolgen dat heeft voor het functioneren voor nationale staten en het internationale arbeidsdeling. Hieruit werd duidelijk dat nationale economieŽn sterker van elkaar afhankelijk worden en dat een groeiend deel van de produkten van deze economieŽn, zich in hoger tempo in de wereld verspreiden. De internationale verspreiding van produkten en hun betekenissen speelt een rol in het gedrag van lokaal gesitueerde individuen. Zij zien zich voortdurend geconfronteerd met een groeiend aantal voorwerpen en betekenissen die afkomstig zijn uit vreemde culturele contexten. Deze nieuwe produkten en ideeŽn worden gebruikt ten behoeve van de eigen wensen. Mensen komen in het bezit van nieuwe 'exotische' culturele vormen en ideeŽn. Subculturele en 'etnische' (Smith spreekt van een ethnic revival11) symbolen en voorwerpen zijn overal te vinden: oorbellen, beeldjes, kleding, voedsel, spelletjes, boekjes met traditionele wijsheden, petjes van de Chicago Bulls, en oude afleveringen van Dynasty en Dallas.

Culturele voorwerpen en ideeŽn worden niet alleen commercieel verhandeld in de internationale economie, ook worden zij verspreid door de groeiende migratie. De verplaatsing van mensen kan allerlei redenen hebben. Er bestaan verschillende migratiesoorten: brain drain, arbeidsmigratie, forenzenmigratie, vakantiemigratie, en vluchtelingen. De Zweedse antropoloog Ulf Hannerz gebruikt voor deze groep de term 'footloose'.12 Steeds meer mensen verplaatsen zich vaker en over langere afstanden. Deze mobiliteit leidt in de praktijk tot het uitrekken van bestaande sociale relaties en de ontwikkeling van nieuwe. Onder andere komt dit tot uitdrukking in de vorming van een 'denationalised "corporate culture" of transnational firms, [...] international professional associations, diaspora ethnicity, [and, AP] various kinds of cosmopolitan networks based on occupation.'13 Cheater wijst in bovenstaande citaat terecht op de ontwikkeling van allerlei internationale en cosmopolitische verbanden waarvoor geografisch afgebakende territoriums (nationale staten) weinig of geen rol spelen. Het sterk groeiende toerisme beÔnvloedt toekomstige mondiale relaties op sociaal-politiek, financieel en ecologisch gebied. Ook Appadurai wijst op de invloed die de footloose hebben op politieke processen en relaties tussen landen.

Niet alleen ontstaan als gevolg van de migratie nieuwe (deterritorialized14) sociale verbanden en ervaringen, ook verplaatsen zich met de footloose vele voorwerpen en betekenissen, onder andere in de vorm van souvenirs, foto's en anekdotes. Door de wereldwijde verspreiding van culturele voorwerpen en ideeŽn in de internationale economie en door migranten, is het wereldbeeld van velen drastisch veranderd. In de verschillende belevingswerelden zijn zeer veel nieuwe elementen toegevoegd en oudere herwaardeerd. Het contact met nieuwe mensen, landen, culturen, en filosofieŽn heeft ondermeer geleid tot een groter besef van de culturele pluriformiteit in de interdependente wereld. Vooral onder de mensen in het Westen groeit het besef niet volledig onafhankelijk te zijn. In bijna alle facetten van het dagelijks leven kan de invloed van een externe factor worden ontwaard.


2.2 Fragmentatie

De gebeurtenissen in de immer kleiner wordende wereld worden steeds meer bepaald door een complex geheel van internationale relaties en de wereldwijde distributie van voorwerpen, mensen, symbolen en kapitaal. Globaliseringsdenkers zijn het niet altijd eens over de gevolgen van dit proces. Sommigen betogen dat de verschillende culturen zullen homogeniseren en uiteindelijk zullen leiden tot wereldwijde integratie van culturele contexten. Meer recent leggen globaliseringsdenkers juist nadruk op allerlei vormen van fragmentatie. Culturen vertonen niet steeds meer overeenkomsten maar herbergen steeds meer verschillen waarbij zelfs ook binnen culturele configuraties verschillen ontstaan.

Volgens homogeniseringsdenkers leidt het globaliseringsproces tot ernstig verlies van culturele diversiteit. Verschillende sociaal-culturele contexten zouden in toenemende mate gekenmerkt worden door de aanwezigheid van dezelfde artefacten en betekenissen. Centraal in dergelijke homogeniseringstheorieŽn staat de asymmetrische centrum/periferie verhouding. Binnen het homogeniseringsparadigma wordt verondersteld dat het centrum (meestal het kapitalistische westen) de periferie vormt naar haar eigen voorbeeld. Hamelink spreekt van 'cultural synchronization'.15 Het centrum praat, de periferie luistert en praat doorgaans niet terug.16 Hoewel het moeilijk te ontkennen valt dat steeds meer culturele voorwerpen en betekenissen uit het centrum in vele delen van de wereld zijn terug te vinden (denk aan Coca-Cola, McDonalds, Westerse muziek, etcetera), wijst Hannerz er op dat het homogeniseringsdenken de periferie reduceert tot passieve toeschouwers. In plaats daarvan benadrukt hij de actieve rol van de periferie in haar relatie met het centrum:


'...the transnational flow of culture, by giving the periphery access to a wider cultural inventory, provides it with new resources of technology and symbolic expression to refashion and quite probably integrate with what exists of more locally rooted materials.'17



In bovenstaande citaat wordt betoogd dat de periferie tot op zekere hoogte zelf bepaalt op welke manier produkten en betekenissen uit het centrum worden geadopteerd, hetgeen doorgaans leidt tot een 'hybridisering' of versmelting van deze nieuwe elementen met lokaal gesitueerde culturele voorwerpen en betekenissen. De binnenkomst van vreemde elementen in een specifieke sociaal-culturele context biedt de daarin participerende individuen een groot aantal nieuwe mogelijkheden zich op een alternatieve wijze te presenteren en te identificeren. Een bekend voorbeeld hiervan is dat het eten van hamburgers bij McDonald's in bepaalde Derde Wereld landen (in tegenstelling tot in Westerse landen) een belangrijk statussymbool is. Hoewel er zeker duidelijke homogeniserende tendensen te bespeuren vallen, is dit echter niet het enige gevolg.

Het globaliseringsproces zorgt voor de aanwezigheid van zeer veel elementen uit vreemde culturele contexten. Alle deze nieuwe elementen zijn uit hun originele sociaal-culturele context gekomen en overgeplaatst in een nieuwe. Dergelijke overplaatsing (disembedding18) gaat doorgaans gepaard met een verandering van betekenis: 'Global flows of ethnic art, dance, and cuisine are comparable to the deterritorialization of migrants whose identities are transformed in the transnational spaces that they enter.'19 Hierdoor verworden MasaÔ-speren (oorspronkelijk bedoeld voor de jacht) tot wandversiersels; didgereedoo's van Australische Aboriginals (oorspronkelijk bedoeld om te communiceren met de goden) worden aan de Oude Gracht in Utrecht als inkomengenererende activiteit gebruikt; verentooien van Noord-Amerikaanse indianen (oorspronkelijk bedoeld als indicator van macht) worden erg geliefd tijdens de carnaval; gerechten uit 'exotische' keukens kunnen niet teruggevonden worden in het land van herkomst; en traditionele wijsheden worden onder de naam New Age als nieuwe religie geÔntroduceerd. Andere belangrijke voorbeelden van overplaatsing van sociaal-culturele elementen zijn de wereldwijde populariteit van reggae-muziek en Latijns-Amerikaanse literatuur. Vooral uit laatstgenoemde voorbeelden blijkt dat overplaatsing niet uitsluitend plaatsvindt van het centrum naar de periferie maar dat de periferie ook invloed heeft op de vorming van het centrum. De wereldwijde verplaatsing van elementen uit culturele contexten, lijkt gezien het bovenstaande, niet automatisch te leiden tot integrale overname. Verandering van betekenis en functie creŽert nieuwe elementen en stimuleert daarmee de vorming van nieuwe culturele configuraties. Fragmentatie binnen culturele contexten lijkt dus net zo plausibel als homogenisering.

Door het wegvallen van allerlei geografische grenzen komt de natiestaat als fundamentele identiteitsverschaffende institutie, ter discussie te staan. De nieuwe internationale context vereist een heroverweging. Dit heeft echter nog niet geleid tot de vorming van een homogene wereldburger-identiteit, maar juist tot sterkere benadrukking van regionale en lokale identiteiten. Een opkomende nieuwe identiteitsverschaffer is etniciteit. Kearney verklaart de opkomst van etniciteit in het licht van de toegenomen migratie. De steeds groter wordende groep van mensen "zonder staat" kenmerkt zich door een versterkte identificatie met het moederland.20 Ook als reactie op de politieke en economische integratie zijn vele groepen op zoek gegaan naar hun verleden. De zoektocht naar de wortels van etnische groepen, is doorgaans een constructie-proces waarin door invloedrijke individuen (niet zeldzaam gesitueerd in Westerse metropolen21) bepaalde accenten worden gelegd op cultureel, politiek, territoriaal en historische vlak. De manier waarop JoegoslaviŽ in het recente verleden uit elkaar is gevallen, is voorbeeld waartoe dergelijke zoektochten kunnen leiden. Overigens spelen naast etniciteit ook politieke configuraties en de geschiedenis een grote rol in dergelijke fragmentatieprocessen.

Dat globalisering niet automatisch leidt tot integratie blijkt duidelijk uit de manier waarop de relatie tussen rijke en arme landen is veranderd. Zoals later zal worden betoogd, zijn de grenzen eerder dieper getrokken en zijn arme landen onder andere als gevolg van het decentrale produktieproces en nieuwe informatietechnologieŽn in een grotere afhankelijkheidspositie terecht gekomen. Terwijl ze vroeger verkeerden in een positie van afhankelijkheid en exploitatie dreigt deze in de huidige economische configuratie te verslechteren tot structurele irrelevantie. Geen integratie dus, maar juist fragmentatie, zich uitend in de opsplitsing van de voormalige Derde Wereld in NIC's (voornamelijk AziŽ), relatief zelfvoorzienende landen (India, China), en ontbindende gemeenschappen (sub-Sahara Afrika).22

De opvatting dat het globaliseringsproces leidt tot een geÔntegreerde en homogene wereld (culturele entropie23) waarin culturen gesynchroniseerd zijn, lijkt gezien het bovenstaande onhoudbaar. De tendensen tot fragmentatie en integratie zijn beide het gevolg van het globaliseringsproces en zijn verwikkeld in een voortdurende wisselwerking waarbij niet kan worden gesteld dat het ťťn het ander bepaalt. Fragmentatie van eenheden is een centrale gedachte binnen het postmodernisme. In de volgende paragraaf zal daarom aan de hand van enkele postmodernistische denkbeelden enige kenmerken van de hedendaagse samenleving worden toegelicht.


2.3 Postmoderne ideeŽn

Het postmodernisme is een theoretische stroming die gedurende de laatste decennia zeer invloedrijk was (en nog steeds is) in de wetenschap. Zoals de naam al doet vermoeden, moet het postmodernisme gezien worden als reactie op het modernisme. Positivistische denkbeelden die centraal staan in het modernisme zoals het geloof in vooruitgang en rationaliteit, maken plaats voor een relativistische visie op de werkelijkheid en sociale orde.24 In het postmodernisme staan complexiteit en een pluralistische visie op de wereld centraal. Het gaat niet om structuren maar om netwerken en in plaats van begrensde systemen wordt gesproken van verbindingen en transgressies.25 Aan de hand van drie belangrijke postmodernistische opvattingen, wordt hieronder kort uiteengezet op welke wijze deze terug te vinden zijn in de hedendaagse samenleving.


Relativering van kennis en moraal

Eťn van de centrale uitgangspunten van het postmodernisme, is de relativistische interpretatie van kennis en moraal. DŤ werkelijkheid kan als zodanig niet gekend worden, deze is afhankelijk van de positie van waaruit naar de werkelijkheid gekeken wordt: 'things look different depending on where you see them from.'26 Het postmodernisme richt dan ook niet de aandacht op het achterhalen van dŤ werkelijkheid, maar hecht meer belang aan het overtuigen van werkelijkheden. Een belangrijk postmodern denker is Lyotard. Hij vroeg zich af wie er gelijk heeft wanneer twee mensen verschillende interpretaties van een gebeurtenis of voorwerp hebben. Zijn postmoderne conclusie was dat beide interpretaties waar zijn. Het doet er niet toe wŗt de werkelijkheid is, het is veel interessanter te achterhalen welke verschillende interpretaties bestaan, hoe deze verdedigd worden en welke implicaties zij hebben. Dezelfde relativistische interpretatie wordt ook gehanteerd met betrekking tot morele kwesties. Postmodernisten betogen dat niet eenduidig kan worden gesteld wat goed en kwaad is. Deze waardering hangt af van het gehanteerde perspectief. In de globaliserende hedendaagse samenleving is het besef van het bestaan van vele verschillende culturen, normen en waarden, sterk gestegen. Tolerantie voor verschillen, hetgeen vele politieke stromingen propageren, kan in het postmodernistisch denkkader al snel veranderen in onverschilligheid.


Verval van de 'grote verhalen'

Een tweede belangrijke theoretische stellingname van het postmodernisme is het tanende geloof in 'grote verhalen' ('grand narra-tives') zoals wetenschap, humanisme, rationalisering, en vooruitgang.27 Bovendien wordt weinig waarde gehecht aan grote ideologieŽn zoals het socialisme en Marxisme. Het spreekt voor zich dat dergelijke 'grote verhalen' niet kunnen sporen met de relativistische houding ten opzichte van kennis en moraal. Wanneer alle kennis relatief is, verliezen ook de 'grote verhalen' hun overkoepelende en absolute geldigheid. In het postmodernistisch denkkader bestaan dan ook geen utopieŽn. In plaats daarvan krijgt lokaal 'little narrativity'28 van 'de man in de straat' een centrale plaats toebedeeld. Binnen het postmodernisme bestaat ruime aandacht voor het bestaan van veel verschillende verhalen en interpretaties en wordt een zeer heterogene visie op de werkelijkheid gehanteerd. Postmodernistische denkers betogen dat de pluriforme en gefragmenteerde staat van de hedendaagse samenleving het bestaan van elke 'grote verhalen' belemmert. Het belang van het hebben van een eigen mening en respect voor de mening van een ander, is in veel Westerse samenlevingen een belangrijke waarde geworden. Ook in de media is steeds meer aandacht voor de lokale en individuele perceptie van de werkelijkheid.


Individualisering

De erkenning van het bestaan van verschillende en soms conflicterende interpretaties van de werkelijkheid, is terug te vinden in de manier waarop individuen zichzelf wensen te profileren. Individuen gaan steeds meer hun eigen weg, kiezen zelf wat ze willen denken en voelen en hoe ze zich willen definiŽren, zonder zich dit te laten opleggen door anderen. Een samenleving als coherent geheel maakt plaats voor een samenleving bestaande uit 'autonomous, self-governing' individuen. Baudrillard bijvoorbeeld ontkent het bestaan van het 'sociale'.29 De sociale inbedding van individuen wordt niet gekenmerkt door traditionele hiŽrarchische relaties maar door gelijkwaardige horizontale verhoudingen. Echter, binnen het postmodernistisch denkkader wordt zelfs dit autonome karakter van individuen ontkracht.

Het postmodernisme ziet individuele identiteiten vooral als variabel (meervoudig), cognitief (geen emotionele binding), kortstondig (geen verwijzing naar een verleden) en maakbaar (niet door structuren opgelegd).30 Kunneman omschrijft deze als een 'walkman'-identiteit. De walkman is natuurlijk een krachtig symbool voor individualisering. Een individu wordt geconfronteerd met zoveel verschillende perspectieven en meningen dat toewijding en trouw hun functionaliteit verliezen en plaats maken voor juxtapositie en skepticisme.31 Niet alleen de walkman maar ook de afstandsbediening en het zogenaamde 'zappen' worden beschouwd als symbolen van de individualisering. De kijker bepaalt welke informatie de media hem biedt. De centrale rol die de media speelt in de hedendaagse samenleving wordt in de volgende paragraaf nader toegelicht.


2.4 Alomtegenwoordigheid van de media

De rol die de media spelen in de samenleving is nog nooit zo groot geweest als nu. Sinds hun uitvinding zijn de telefoon, radio, televisie, en meer recent het Internet, essentiŽle elementen van de samenleving geworden. Om als individu goed te functioneren is het noodzakelijk te kunnen beschikken over en om te kunnen gaan met media. Op de arbeidsmarkt participeren steeds meer mensen van wie het verwerken van informatie de dagtaak is geworden. Hannerz ziet de media als middel voor productie en distributie van betekenissen. Door het gebruik van moderne communicatietechnologie kunnen mensen betekenissen externaliseren en met elkaar communiceren zonder in elkaars directe aanwezigheid te zijn.32 Hannerz laat veel ruimte over voor het handelen van individuen in hun omgang met de technologie en is daarmee niet zo deterministisch als McLuhan. Laatsgenoemde hanteerde de opvatting dat het niet de mensen maar de technologie is die de aard en de vorm van de overgedragen informatie bepaalt ('the medium is the message'). Het functioneren van media hangt volgens Hannerz af van de beslissingen die gebruikers van de media maken. Technologie is een culturele uitvinding, en geeft de wereld een bepaalde vorm. Ze komt voort uit specifieke culturele omstandigheden en stimuleert op haar beurt de vorming van nieuwe.33 Tussen communicatietechnologie en de hedendaagse samenleving bestaat een interactieve relatie. Het gebruik van de media is slechts voor een klein deel technologisch gedetermineerd en voor een veel groter deel sociaal gedetermineerd.34

De reductie van de populariteit van de radio en het boek en de sterke groei van televisie, duidt op een visualisering van de samenleving. Volgens de postmoderne denker Jameson, is voor velen de werkelijkheid getransformeerd tot louter beelden.35 Ook Baudrillard benadrukt het effect van de (massa)media op de werkelijkheidsbeleving en wijst op de rol die simulaties ('structures of seeming'36)in de wereld spelen waardoor het onderscheid tussen 'echt' en 'schijn' steeds onduidelijker wordt. Voor velen representeert hetgeen op de televisie verschijnt de werkelijkheid: 'TV is the world'.37

De media stimuleren het globaliseringsproces zoals Giddens dat definieert. Zij intensiveren sociale relaties en verbinden lokaliteiten waardoor gebeurtenissen in ver van elkaar verwijderde lokaliteiten elkaar beÔnvloeden. Op de televisie, radio en in de kranten wordt dagelijks verslag gedaan van vele gebeurtenissen in de wereld. Voor het gros van de mensen vormen de media hun belangrijkste nieuwsbronnen. Via hen bezitten zij gedetailleerde informatie over gebeurtenissen die zich aan de andere kant van de wereld voordoen. Zenders als het Amerikaanse C.N.N. (Cable News Network) richten zich uitsluitend op nieuwsgaring en -distributie. In de hele wereld wordt naar deze zenders gekeken. Allerlei temporele en geografische grenzen worden ontbonden. Gebeurtenissen hier hebben invloed aan de andere kant van wereld. De wereld wordt steeds kleiner, Irak ligt ineens maar twee meter van je bank vandaan. De media beÔnvloeden ook de wijze waarop mensen denken en associŽren. Een goed voorbeeld hiervan is de manier waarop de naam van een Amerikaanse antropologe door Guatemalteekse indianen geassocieerd werd met de Lizard Queen uit de sciencefiction serie V. Dit overkwam Diana Nelson in het dorpje Nebaj. De bevolking van dit dorpje bleek bekend te zijn met de serie waardoor zij haar naam met het tv-personage kon associŽren.

De media hebben ook invloed op de tendens tot fragmentatie en integratie. In landen waar veel censuur voorkomt, kunnen schotelbezitters toch de internationale nieuwszenders ontvangen en kennis nemen van de gebeurtenissen in eigen land maar vanuit een geheel ander perspectief. Hierdoor kunnen mensen op basis van verschillende informatiebronnen hun eigen conclusies trekken. De val van de Sovjetunie heeft ondermeer te maken gehad met de manier waarop communicatietechnologie functioneerde.38 Het nationale vertoog zoals leiders van natiestaten deze naar buiten brengen, vindt steeds minder gehoor bij de beter geÔnformeerde bevolking.

De laatste jaren is er een duidelijke trend zichtbaar naar regionale en lokale televisie en radio. Vooral door hun grote aandacht voor de regio wordt de interesse en identificatie van burgers met de regio versterkt, waardoor de indentificatie met de nationale staat mogelijkerwijs vermindert en uitmondt in een afscheiding van de regio.

De op Europa gerichte uitzendingen van de televisiezender M.T.V. (Music TeleVision) bereiken een zeer groot deel van de Europese jongeren. MTV heeft in Europa bijgedragen aan de vorming van de Eurokids. De uitzendingen van de muziekzender overstijgen de nationale grenzen en brengen middels muziek de jongeren uit verschillende landen nader tot elkaar. MTV is in Europa bijna een collectieve ervaring, iedereen kent de zender en kijkt ernaar. Ook heeft MTV bijgedragen aan de vorming van allerlei subculturen. Zo identificeren veel Creoolse Surinamers in Amsterdam zich met de uit de Verenigde Staten overgewaaide 'ghetto'-cultuur en bijbehorende muzikale stroming 'hiphop'. Ook de Seattle-rock en Britse gitaarmuziek zijn in heel Europa populair geworden. Natuurlijk is het zo dat de Beatles ook zonder MTV in grote delen van de wereld bekend zijn geworden. Het grote verschil met de huidige situatie is dat door de alomtegenwoordigheid van de media (in bijna elk huis staat een televisie) de verspreiding nu veel sneller plaats vindt en de media een veel groter publiek kan aanspreken.



Noten:
8 Cheater, A.P., 'Globalisation...', p. 124
9 Appadurai, A., 'Global ethnoscapes...', p. 192
10 Castells, M., 'The net and the self. Working notes for a critical theory of the informational society'. Critique of Anthropology, volume 16, nummer 1, 1996, p. 26
11 Smith in Robertson, Globalization..., p. 51
12 Hannerz, U., Cultural Complexity..., p. 246
13 Cheater, A.P., 'Globalisation...', p. 125
14 Appadurai, A., 'Global Ethnoscpaes...', p. 191
15 Hamelink geciteerd in Hannerz, U., Cultural complexity, p. 223
16 Hannerz, U., Cultural Complexity..., p. 219
17 Hannerz, U., Cultural Complexity..., p. 241
18 Term van A. Giddens, The Consequences..., p. 21
19 Kearney, M., 'The local and the global'. Annual Review of Anthropology, 1995, deel 24, p. 554
20 Kearney, M., 'The local...', p. 559
21 Hannerz, U., Cultural Complexity, p. 230
22 Castells, M., 'The net and the self...', p. 15
23 Cheater, A.P., 'Globalisation...', p. 124
24 Featherstone, M., 'In Pursuit of the Postmodern: An Introduction'. In: Featherstone, M. (et al.), Postmodernism, Londen, SAGE, 1988, p. 197,198
25 Escobar, A., 'Welcome to Cyberia. Notes on the Antrhropology of Cyberculture'. In: Current Anthropology, a world journal of the sciences of man, volume 35, nummer 3, juni 1994, p. 222
26 Hannerz, U., Cultural Complexity..., p. 65
27 Featherstone, M., 'In pursuit...', p. 205
28 Lyotard geciteerd in Poster, M., 'Postmodern Virtualities'. In: Featherstone, M. en Burrows, R. (eds.), Cyberspace, cyberbodies and cyberpunk, London, SAGE, 1995, p. 92
29 Baudrillard geciteerd in Featherstone, M., 'In pursuit...', p. 201
30 Kunneman, H.P.J.M., Van Theemutsencultuur naar walkman-ego: contouren van postmoderne individualiteit. Amsterdam, Boom, cop., 1996
31 Hannerz, U., Cultural Complexity..., p. 34
32 Hannerz, U., Cultural Complexity..., p. 26
33 Escobar, A., 'Welcome to Cyberia...', p. 211
34 Castells, M., 'The net and the self...', p. 16
35 Jameson geciteerd in Featherstone, M., 'In pursuit...', p. 200
36 Rheingold, H., Virtual Reality. Londen, Secker & Warburg, 1991, p. 177 en 16
37 Baudrillard geciteerd in Featherstone, M., 'In Pursuit...' p. 200
38 Thu Nguyen, D. en Alexander, J., 'The Coming of Cyberspacetime and the End of the Polity'. In: Shields, R. (Ed.), Cultures of Internet. Virtual spaces, real histories, living bodies, Londen, SAGE, 1996, p. 109

1 previous Index next3


Home Subject Areas Samenleven Suggesties? Zoek